Türbe ve kabir ziyareti adabı: İstanbul'un türbeleri, mezar taşları ve servileri

Türbe nedir, içinde ne görürsünüz?

Türbeye girdiğinizde, üzerleri genellikle yeşil ya da koyu renkli örtülerle kaplı, ahşap sandukalar görürsünüz. Erkeklerin sandukasının baş tarafına çoğu zaman bir sarık ya da kavuk konur. Sandukalar sembolik mezarlardır; asıl defin çoğunlukla altındaki mahzendedir. Duvarlarda İznik çinileri, kubbede kalem işleri ve kapı üzerinde türbenin kimin için yapıldığını anlatan kitabeler bulunur; bu yazıları çözmek için hat sanatı yazımız yardımcı olur.

İslam'da kabir ziyareti, ölümü hatırlamak ve vefat edenler için dua etmek amacıyla tavsiye edilen bir davranıştır. Dua yalnızca Allah'a yöneltilir; türbede yatan kişi, onun için dua edilen ve hatırası anılan bir büyük olarak görülür. Türbeler çoğu zaman bir külliyenin parçasıdır; bu yapı düzeni için külliye ve vakıf yazımıza bakabilirsiniz.

İstanbul'un en çok ziyaret edilen türbeleri

• Sultan Ahmed Türbesi: Sultanahmet Camii'nin külliyesi içinde, meydana bakan köşededir. I. Ahmed'in vefatından sonra Sultanahmet Camii'nin mimarı Sedefkâr Mehmed Ağa tarafından tamamlanmıştır. Burada I. Ahmed'in yanı sıra oğulları II. Osman ve IV. Murad ile kaynaklara göre Kösem Sultan da yatar. İç mekânı İznik çinileriyle kaplıdır.
• Kanuni Sultan Süleyman ve Hürrem Sultan türbeleri: Süleymaniye Camii'nin kıble tarafındaki bahçededir. Kanuni'nin sekizgen türbesi Sinan'ın eseridir; Hürrem Sultan'ın hemen yanındaki daha küçük türbesi ise zarif çinileriyle dikkat çeker.
• Eyüp Sultan Türbesi: Hz. Muhammed'i Medine'de evinde misafir eden sahabi Ebu Eyyûb el-Ensârî, 7. yüzyılda İstanbul kuşatmasına katılmış ve surların yakınında vefat etmiştir. Rivayete göre kabri fetihten sonra Akşemseddin tarafından bulunmuş ve yanına Eyüp Sultan Camii inşa edilmiştir. İstanbul'un en önemli manevi ziyaret yeridir.
• Fatih Sultan Mehmed Türbesi: Fatih Camii'nin arkasındaki hazirede, şehri fetheden sultanın kabri.
• Ayasofya türbeleri: Ayasofya'nın bahçesinde II. Selim, III. Murad, III. Mehmed gibi sultanların ve ailelerinin türbeleri bulunur.
• II. Mahmud Türbesi: Divanyolu üzerinde, Çemberlitaş'a doğru yürürken karşınıza çıkan, 19. yüzyıl üslubunda türbe ve etrafındaki hazire; otelimizden kısa bir yürüyüşle görülebilecek güzel bir örnektir.

Ziyaret adabı: nasıl davranmalı?

Türbe ve mezarlık ziyaretinin kuralları, cami ziyaret adabı ile büyük ölçüde örtüşür. Genel ilke basittir: Burası bir müze salonu değil, insanların dua ettiği ve yakınlarını andığı bir yerdir.

• Sessizlik: Alçak sesle konuşun, telefonunuzu sessize alın. Grup hâlinde geziyorsanız anlatımları dışarıda yapın.
• Kıyafet: Omuzları ve dizleri örten kıyafetler tercih edin. Kadınların başını örtmesi gelenekseldir ve özellikle Eyüp Sultan gibi yoğun ziyaret edilen yerlerde beklenir; yanınızda bir eşarp bulundurun.
• Ayakkabı: Bazı türbelerde ayakkabı çıkarılması ya da girişte verilen galoşların giyilmesi istenir; girişteki uyarılara bakın.
• Dua edenlere saygı: Müslüman ziyaretçiler genellikle selam verir, Fatiha ya da Yasin okur. Müslüman değilseniz kısa bir sessiz saygı anı yeterlidir. Dua edenlerin önünden geçmemeye ve yollarını kesmemeye özen gösterin.
• Dokunmayın: Sandukalara yaslanmayın, örtülere dokunmayın; mezarlıkta mezarların üzerine basmayın ya da oturmayın.
• Fotoğraf: Birçok türbede fotoğraf yasaktır ya da hoş karşılanmaz. İzin olan yerlerde de flaş kullanmayın ve dua eden insanları çekmeyin.
• Dilek adetleri: Bez bağlamak, para atmak ya da mum yakmak gibi uygulamalar dinî açıdan uygun görülmez; bunlardan kaçının.

Mezar taşlarının dili: sarıklar, fesler ve çiçekler

Osmanlı mezarlıkları açık hava arşivleri gibidir. Erkek mezar taşlarının tepesi çoğu zaman taştan oyulmuş bir başlıkla biter ve bu başlık, kişinin mesleğini ya da rütbesini gösterir: Farklı biçimlerdeki sarıklar âlimleri, devlet görevlilerini ya da askerî sınıfları; uzun külahlı sikke Mevlevi dervişlerini işaret eder. 19. yüzyılda II. Mahmud'un kıyafet reformundan sonra ise taşlarda fes görülmeye başlar.

Kadın mezar taşları genellikle çiçek ve bitki motifleriyle süslenir; bazılarında dönemin başlık ve saç süslemeleri de işlenmiştir. Kitabeler çoğu zaman “Hüve'l-Bâkî” (Baki olan yalnızca O'dur) ifadesiyle başlar, kişinin adı ve kısa bir dua ile sürer ve “Ruhuna Fatiha” ricasıyla biter: Taş, gelip geçenden vefat eden için bir Fatiha okumasını ister. Başucundaki taşın yanı sıra ayak ucunda daha küçük ikinci bir taş bulunur.

Neden hep serviler?

Osmanlı mezarlıklarının siluetini, göğe doğru uzanan koyu yeşil serviler belirler. Servi her mevsim yeşil kaldığı için sonsuzluğu ve ahireti simgeler; dimdik duruşu Arap alfabesinin ilk harfi olan elif'e, dolayısıyla Allah'ın birliğine benzetilir. Köklerinin derine indiği ve etrafa fazla yayılmadığı için mezarlara zarar vermediği de söylenir.

Bu atmosferi en iyi yaşayabileceğiniz yer, Eyüp Sultan Camii'nin arkasından yokuş yukarı Pierre Loti Tepesi'ne tırmanan tarihi mezarlıktır. Servilerin arasındaki taş yoldan yürürken Haliç manzarası yavaş yavaş açılır. Semt hakkında daha fazlası için Eyüp semt rehberimize bakabilirsiniz.

Ziyaret için pratik öneriler

• Türbelerin açık olduğu saatler değişebilir ve bazıları restorasyon nedeniyle kapalı olabilir; güncel durumu gitmeden kontrol edin.
• Cuma günleri ve dinî günlerde, özellikle Eyüp Sultan'da, yoğunluk çok artar; sakin bir ziyaret için hafta içi sabahları tercih edin.
• Türbeler genellikle küçük mekânlardır; kalabalıksa sıranızı bekleyin ve içeride uzun süre kalmayın.
• Müslüman gezginler için şehirdeki manevi mekânları anlatan Müslüman gezginler için İstanbul rehberimiz de faydalı olabilir.