Cami, Müslümanların topluca namaz kıldığı ibadet yapısıdır; ama bir Osmanlı camisinin her parçası belirli bir işi ve anlamı taşır. Mihrap Mekke yönünü gösterir, minber Cuma hutbesi içindir, minareden ezan okunur, avludaki şadırvan abdest içindir. Bu parçaları tanıdığınızda İstanbul'daki her cami ziyareti bir mimari okuma turuna dönüşür.
Bu sayfada7
Cami ve mescit: kelimelerin anlattığı
Mescit, Arapçada “secde edilen yer” demektir; İngilizcedeki “mosque” kelimesi de İspanyolca üzerinden bu kökten gelir. Cami ise “toplayan, bir araya getiren” anlamındadır ve Türkiye'de genellikle Cuma namazı kılınan, minberli büyük mabetler için kullanılır; küçük, minbersiz ibadet yerlerine ise mescit denir.
Bir caminin olmazsa olmazı aslında çok azdır: temiz bir zemin ve kıble yönünün bilinmesi. Kubbeler, minareler ve çiniler bu sade ihtiyacın üzerine yüzyıllar içinde eklenmiş bir güzellik katmanıdır.
Mihrap: kıbleyi gösteren niş
Mihrap, caminin iç duvarındaki niştir ve kıbleyi, yani Mekke'deki Kâbe'nin yönünü gösterir. Dünyanın her yerindeki Müslümanlar namazda bu yöne döner; İstanbul'dan kıble kabaca güneydoğudadır. İmam cemaatin önünde, mihrabın içinde ya da hemen önünde durur.
Kiliseden dönüştürülen yapılarda bunu gözle görebilirsiniz: Ayasofya'da ve otelimizin komşusu Küçük Ayasofya Camii'nde mihrap, doğuya bakan apsisin tam ortasında değil, Mekke yönüne göre hafifçe yana kaydırılmıştır; halılar da bu yüzden duvarlara göre çapraz serilir. Sokullu Mehmet Paşa Camii'nde ise mihrabın üzerinde, rivayete göre Kâbe'deki Hacerü'l-Esved'den getirilmiş küçük bir taş parçası bulunur.
Minber, kürsü ve mahfiller
- Minber: Mihrabın sağındaki, dik merdivenli yüksek kürsüdür. İmam Cuma ve bayram namazlarında hutbeyi buradan okur. Merdivenin en üst basamağı geleneksel olarak Hz. Muhammed'e saygıdan boş bırakılır. Sokullu'nun çini külahlı mermer minberi en zarif örneklerdendir.
- Kürsü: Vaizin oturarak vaaz verdiği, genellikle ahşap ve daha alçak yükseltidir. Cuma hutbesinden ayrıdır; vaazlar çoğunlukla namazdan önce verilir.
- Müezzin mahfili: Müezzinlerin namaz sırasında imamın tekbirlerini cemaate duyurduğu yükseltilmiş platformdur; hoparlörlerden önceki çağlarda büyük camilerde sesin arka saflara ulaşmasını sağlardı.
- Hünkâr mahfili: Selatin (padişah) camilerinde sultanın, çoğu zaman kafesle çevrili özel bölümüdür. Sultanahmet Camii ve Yeni Cami'de padişahın dışarıdan doğrudan ulaşabildiği hünkâr kasrı ve mahfili görülebilir.
- Kadınlar mahfili: Kadınların namaz kıldığı bölüm; bazen üst galeride, bazen ana mekânın arka kısmında kafes ya da paravanla ayrılmış alandır.
Minare ve şerefe: neden bazı camilerin altı minaresi var?
Minare, ezanın uzaklara duyurulması için yapılan ince kuledir. Müezzinin ezan okuduğu balkonlara şerefe denir. Bugün ezan çoğunlukla hoparlörle okunsa da minareler caminin kentteki imzası olmaya devam eder.
Osmanlı geleneğinde birden fazla minare genellikle padişahların ve hanedan üyelerinin yaptırdığı camilere özgüydü; vezirlerin ve diğer yaptıranların camileri, Rüstem Paşa ya da Sokullu'da olduğu gibi, tek minareyle yetinirdi. Sultanahmet Camii'nin altı minaresi bu yüzden dönemi için çok iddialı bir işaretti. Süleymaniye'nin dört minaresindeki on şerefenin, Kanuni'nin onuncu Osmanlı padişahı olmasına işaret ettiği rivayet edilir.
Kubbe: gökyüzünü içeri almak
Osmanlı camisinin ruhu, cemaati tek bir bütün hâlinde örten büyük merkezi kubbedir. Ayasofya'nın 6. yüzyıldaki kubbesi Osmanlı mimarları için hem ilham hem de meydan okuma oldu; Mimar Sinan'ın Süleymaniye'si bu arayışın doruklarından biridir.
Kubbe, yarım kubbeler ve pencerelerle birlikte içeride kesintisiz, ışıklı bir alan yaratır; namazda saf tutan herkes aynı örtünün altında, aynı yöne bakar. Sinan'ın eserlerini sırayla görmek isterseniz Mimar Sinan rotamıza göz atın.
Avlu, şadırvan ve son cemaat yeri
Büyük camilerin önünde revaklarla çevrili bir avlu bulunur. Avlunun ortasındaki şadırvan, abdest almak için yapılmış çeşmedir; bugün pek çok camide asıl abdest muslukları avlu duvarlarının dışında sıralanır, şadırvan ise daha çok süs ve gelenek unsurudur.
Caminin kapısının önündeki revaklı giriş bölümüne son cemaat yeri denir. Adı, namaza geç kalanların ve içeride yer bulamayanların burada saf tutmasından gelir. Bu gölgeli bölüm, ayakkabılarınızı çıkarıp içeri girmeden önce soluklanmak için de güzel bir yerdir.
Külliye: caminin çevresindeki şehir
Osmanlı'da büyük bir cami çoğunlukla tek başına yapılmazdı. Etrafında medrese, imaret (aşevi), darüşşifa (hastane), hamam, kütüphane, sıbyan mektebi, çeşme ve kurucusunun türbesi bulunan bir külliye yükselirdi. Bunların hepsi vakıf gelirleriyle ayakta tutulurdu.
Süleymaniye bugün bu düzenin en eksiksiz örneklerinden biridir. Küçük Ayasofya Camii'nin avlusunu çevreleyen eski medrese hücreleri de aynı fikrin mütevazı bir örneğidir. Konuyu külliye ve vakıf kültürü yazımızda ayrıntılı anlatıyoruz.
Sık sorulan sorular
Camiye girmeden önce abdest almam gerekir mi?
Ziyaretçi olarak hayır. Abdest namaz kılacak Müslümanlar içindir. Sizden beklenen, ayakkabıları çıkarmak ve uygun kıyafetle girmektir; ayrıntılar cami ziyaret adabı rehberimizde.
Minber ve mihrabın yakınına gidebilir miyim?
Turist ziyaretlerinde ön bölüm genellikle bir bariyerle namaz kılanlara ayrılır. Mihrap ve minberi bu sınırın gerisinden rahatça görebilirsiniz; bariyeri geçmemenizi rica ederiz.
Camide neden sandalye ya da sıra yok?
Namaz ayakta durma, eğilme ve secde etme hareketlerinden oluştuğu için geniş, halı kaplı açık bir zemin gerekir. Yaşlılar ve hastalar için arka taraflarda genellikle birkaç sandalye bulunur. Namazın hareketlerini namaz nedir yazımızda anlatıyoruz.
