Ayasofya, 537'de Bizans İmparatoru I. Justinianus'un yaptırdığı ve bugün Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi adıyla ibadete açık olan, dünyanın en ünlü kubbeli yapılarından biridir. Sultanahmet Meydanı'nın kuzeydoğu ucunda, Sultanahmet Camii'nin tam karşısında yükselir. Bizans mozaikleri, Osmanlı hat levhaları ve bin yıla yakın süre aşılamayan kubbesiyle İstanbul'un tarih katmanlarını tek bir iç mekânda okumanızı sağlar.
Bu sayfada5
Beş yılda yükselen kubbe: Justinianus'un iddiası
Bugünkü yapı, aynı yerde yükselen üçüncü kilisedir. İlk bazilika 4. yüzyılda yapıldı; 5. yüzyılın başında II. Theodosius döneminde yenilenen ikinci yapı ise 532'deki Nika İsyanı'nda yandı. Justinianus yangından hemen sonra matematikçi-mimarlar Trallesli Anthemios ve Miletli İsidoros'u görevlendirdi; devasa yapı yaklaşık beş yılda, 537'de tamamlandı.
Kubbe 558'deki depremlerin ardından çöktü ve genç İsidoros tarafından daha dik bir profille yeniden kuruldu. Tabanındaki kırk pencere, ışığın kubbeyi taşıyormuş gibi görünmesini sağlar; çağın tarihçisi Prokopios, kubbenin gökten altın bir zincirle sarkıtılmış gibi durduğunu yazar. Yaklaşık 31 metre çapındaki bu örtü, yüzyıllar boyunca dünyanın en geniş kapalı iç mekânlarından birini taçlandırdı.
Kiliseden camiye, müzeden yeniden camiye
1453'te İstanbul'un fethinin ardından Fatih Sultan Mehmed yapıyı camiye çevirdi. Sonraki yüzyıllarda minareler, mihrap ve minber eklendi; Mimar Sinan yapıyı güçlendiren payandaları inşa etti ve bahçedeki II. Selim Türbesi'ni tasarladı. 1847–1849'da Sultan Abdülmecid'in görevlendirdiği İsviçreli Fossati kardeşler kapsamlı bir onarım yaptı; ana mekândaki dev yuvarlak hat levhaları da bu dönemde Kazasker Mustafa İzzet Efendi'nin kaleminden çıktı.
Yapı 1934'te alınan kararla müzeye dönüştürüldü ve 1935'te ziyarete açıldı. Temmuz 2020'de yeniden camiye çevrildi; ilk cuma namazı 24 Temmuz 2020'de kılındı. Ocak 2024'ten beri zemin kat namaz kılmak isteyenlere ayrılmıştır ve ücretsizdir; yabancı ziyaretçiler ise ayrı bir girişten, ücretli biletle üst galeriye çıkarak yapıyı gezer.
Üst galeride nelere bakmalı?
- Deesis mozaiği: Güney galerideki 13. yüzyıl panosu; Hz. İsa'yı Meryem ve Vaftizci Yahya ile gösterir. Yüzlerdeki yumuşak renk geçişleri Bizans sanatının zirvelerinden sayılır.
- İmparatoriçe Zoe mozaiği: İsa'nın iki yanında IX. Konstantinos Monomakhos ve Zoe. İmparatorun başı ve adı sonradan değiştirilmiştir; yazıttaki farklı dokuyu yakından fark edebilirsiniz.
- Komnenos mozaiği: II. Ioannis Komnenos ve eşi İrene, Meryem ile Çocuk İsa'nın iki yanında; İrene'nin açık renkli örgü saçları hemen göze çarpar.
- Mermer Kapı: Güney galeriye geçişte ahşap kapıyı taklit eden mermer panolar; rivayete göre iki kanadı cennet ile cehennemi simgeler.
- Viking yazıtı: Galeri korkuluğunda, bir Varang muhafızının kazıdığı düşünülen runik harfler; okunabilen kısımda “Halvdan” adı geçer.
- Hat levhaları ve Bergama küpleri: Galeriden sekiz dev levha ile III. Murad döneminde getirilen iki büyük mermer küp, en iyi açıdan görülür.
Ziyaret düzeni, kıyafet ve bahçedeki türbeler
Ayasofya aktif bir camidir ve kurallar buna göre işler. Kadınların başını örtmesi, omuzların ve dizlerin kapalı olması beklenir; erkekler için de şort uygun değildir. Namaz vakitlerinde, özellikle cuma öğle namazı çevresinde yoğunluk artar ve ziyaret akışı değişebilir. Giriş kuralları son yıllarda birkaç kez güncellendi; gitmeden önce resmi duyuruları kontrol etmek en sağlıklısıdır.
Yapının güney tarafındaki bahçede II. Selim, III. Murad ve III. Mehmed'in türbeleri ile I. Mahmud döneminden kalma zarif şadırvan bulunur. Türbelerin çini kaplı iç mekânları, kalabalık galeriden sonra sakin bir ara durak olur.
Sareban Hotel'den nasıl gidilir?
Küçük Ayasofya'daki otelimizden Ayasofya'ya yürüyerek rahatça ulaşılır: Sokullu Mehmet Paşa Camii'nin önündeki yokuşu çıkıp Sultanahmet Meydanı'nı boydan boya geçtiğinizde yapı karşınızda belirir. Tramvayı tercih ederseniz T1 hattının Sultanahmet durağı birkaç adım ötededir.
Ziyaretin ardından Yerebatan Sarnıcı hemen karşı köşede, Topkapı Sarayı'nın ana kapısı ise yapının arkasından geçen Soğukçeşme Sokağı'nın başındadır.
Sık sorulan sorular
Ayasofya'ya giriş ücretli mi?
Namaz kılmak isteyenler için zemin kat ücretsizdir. Ocak 2024'ten bu yana yabancı ziyaretçiler ayrı bir girişten, ücretli biletle üst galeriyi gezer. Güncel ücret ve kuralları resmi kaynaklardan kontrol edin.
Ayasofya'daki mozaikler hâlâ görülebiliyor mu?
Evet. Galerideki Deesis, Zoe ve Komnenos mozaikleri ziyaret edilebilir. Apsisteki Meryem ve Çocuk İsa tasviri ise namaz vakitlerinde perde ya da ışık düzenlemesiyle örtülür.
Ayasofya'yı gezmek ne kadar sürer?
Galeri turu için yaklaşık bir saat yeterlidir. Mozaiklere ve bahçedeki türbelere de vakit ayırmak isterseniz bir buçuk saate kadar çıkabilir.
Çocuklarla ziyaret uygun mu?
Evet, ancak galeriye taş zeminli, uzun bir rampayla çıkılır ve içerisi kalabalık olabilir. Küçük çocuklar için bebek arabası yerine kanguru taşıyıcı daha pratiktir.
