Cami duvarlarını okumak: hat sanatı, İznik çinileri ve geometrik desenler

Neden resim değil de yazı?

İslam geleneğinde ibadet mekânlarında insan ve hayvan tasvirinden kaçınılır. Bunun temelinde, putperestliğe benzeyebilecek her şeyden uzak durma ve dikkati yalnızca Allah'a yöneltme düşüncesi vardır; bu yaklaşım bazı hadislere dayanır. Bu, İslam kültüründe hiç resim olmadığı anlamına gelmez: Osmanlı saray kütüphanelerindeki yazma eserlerde zengin minyatürler bulunur. Ancak camide sanatın dili yazı, bitki ve geometridir.

Böylece yazı, sıradan bir iletişim aracından en yüksek sanat dalına dönüştü. Osmanlılar bu sanata hüsn-i hat, yani “güzel yazı” der; hattat (yazı sanatçısı) yıllarca bir ustanın yanında çalışıp icazet (diploma) alarak yetişirdi. Türkiye'deki hat geleneği UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde de yer alır.

Ayasofya'nın dev levhaları

Ayasofya'ya girdiğinizde ilk dikkati çeken şeylerden biri, ana mekânın köşelerindeki yeşil zemin üzerine altın harfli dev yuvarlak levhalardır. Sultan Abdülmecid döneminde, 1847–1849 yıllarındaki büyük onarım sırasında asılan bu sekiz levhayı, dönemin büyük hattatı Kazasker Mustafa İzzet Efendi yazmıştır. Çaplarının yedi buçuk metre civarında olduğu belirtilir ve İslam dünyasının en büyük hat levhaları arasında sayılırlar.

Levhalarda şu adlar yazılıdır: Allah, Muhammed, dört halife Ebubekir, Ömer, Osman, Ali ve Peygamberin torunları Hasan ile Hüseyin. Kaynaklara göre kubbenin ortasındaki Nur suresinden alınan ayet de aynı hattatın eseridir. Bizans mozaiklerinin ve Osmanlı hatlarının aynı kubbe altında yan yana durması, yapının on beş asırlık katmanlı tarihini özetler.

Camilerde en sık göreceğiniz yazılar

Cami yazıları çoğunlukla Arapçadır ve büyük boyutlu olanlar genellikle celî sülüs yazıyla yazılır; daha köşeli kûfî yazıyı ve kitaplardaki nesih yazıyı da görebilirsiniz. Harflerin iç içe geçerek bir kompozisyon oluşturmasına istif denir. İşte tanıması kolay olan başlıcaları:

• Besmele: “Bismillâhirrahmânirrahîm”, yani “Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla”. Kapı üstlerinde ve yazıların başında sık görülür.
• Kelime-i Tevhid: “Lâ ilâhe illallah Muhammedün Resûlullah”, yani “Allah'tan başka ilah yoktur, Muhammed O'nun elçisidir”. İslam'ın temel inanç cümlesidir.
• Ayetü'l-Kürsî: Bakara suresinin 255. ayeti; Allah'ın kudretini anlatır ve kubbe eteklerinde ya da pencere üstlerinde uzun bir kuşak hâlinde yer alabilir.
• Nur ayeti: Nur suresinin 35. ayeti, “Allah göklerin ve yerin nurudur” diye başlar. Işıkla ilgili anlamı nedeniyle kubbelerde sıkça yazılır.
• Mihrap ayeti: Pek çok Osmanlı camisinde mihrabın üzerinde, Âl-i İmrân suresinin Hz. Zekeriya'nın mihraba girişini anlatan 37. ayeti bulunur.
• İmza ve tarih: Büyük levhaların alt köşesinde hattatın imzasını ve Hicri tarihi arayın; bir eseri kimin, ne zaman yazdığını gösterir.

İznik çinileri: Rüstem Paşa, Sokullu ve Sultanahmet

16. yüzyıl, İznik çiniciliğinin altın çağıdır. Kobalt mavisi, turkuaz, yeşil ve özellikle 1550'lerden sonra ortaya çıkan kabarık mercan kırmızısı bu dönemin imzasıdır. Motifler lale, karanfil, sümbül, gül, nar çiçeği ve servi gibi bitkilerden oluşur; bunlar çoğu zaman cennet bahçesinin bir yansıması olarak yorumlanır.

Eminönü'ndeki Rüstem Paşa Camii neredeyse baştan sona İznik çinileriyle kaplıdır ve desen çeşitliliği bakımından şehrin en zengin örneğidir. Otelimizin hemen yakınındaki Sokullu Mehmet Paşa Camii'nde ise kıble duvarındaki çinilerle hat kuşakları kusursuz bir uyum içindedir; rivayete göre kapı, mihrap ve minberde Kâbe'deki Hacerü'l-Esved'den getirilmiş küçük taş parçaları bulunur. Sultanahmet Camii'ne “Mavi Cami” adını veren de iç mekândaki, sayısının yirmi binin üzerinde olduğu söylenen çinilerdir.

Sonsuzluk desenleri: geometri ve bitkisel motifler

Kapı kanatlarında, minberlerde, pencere şebekelerinde ve tavanlarda iç içe geçen yıldızlar ve çokgenler görürsünüz. Bu geometrik desenler her yöne sonsuza dek uzayabilecek şekilde kurulur; pek çok yorumcu bunu Allah'ın birliği ve sonsuzluğu fikriyle ilişkilendirir. Kıvrık dallar ve stilize yapraklardan oluşan rumi ile çiçek ve tomurcuklardan oluşan hatayi motifleri ise çini ve kalem işlerinin temel süsleme dilidir.

Lale, Osmanlı sanatında özel bir yere sahiptir. Osmanlıca yazıldığında “lale” kelimesi “Allah” kelimesiyle aynı harflerden oluşur; bu benzerlik, motifin sevilmesinin nedenlerinden biri olarak sıkça anılır. Motifleri yakından incelemek için minber korkulukları ve pencere kenarları iyi başlangıç noktalarıdır.

Tezhip ve ebru: kitap sanatlarının incelikleri

Hat genellikle yalnız değildir. Tezhip, el yazması Kur'anların ve levhaların kenarlarını altın ve boyayla süsleme sanatıdır; kelime “altınlama” anlamına gelir. Ebru ise kitreyle kıvamlandırılmış su üzerine serpilen boyaların kâğıda aktarılmasıyla yapılan süsleme sanatıdır; eskiden kitap ciltlerinde ve hat levhalarının kenar süslemesinde kullanılırdı. Türk ebru sanatı 2014'te UNESCO listesine girmiştir.

Bu sanatları yakından görmek için Sultanahmet Meydanı'ndaki Türk ve İslam Eserleri Müzesi, Topkapı Sarayı ve Emirgan'daki Sakıp Sabancı Müzesi'nin hat koleksiyonu çok iyi adreslerdir.

Otelden yürüyerek küçük bir “okuma” rotası

1. Sokullu Mehmet Paşa Camii: Kıble duvarındaki çini ve yazı uyumuna bakın.
2. Küçük Ayasofya Camii: Bizans sütun başlıkları ile Osmanlı yazılarının yan yana durduğu sade bir iç mekân.
3. Sultanahmet Camii: Kubbe ve yarım kubbelerdeki yazı kuşakları ile üst kattaki çiniler.
4. Ayasofya: Dev levhalar ve kubbedeki Nur ayeti.
5. Türk ve İslam Eserleri Müzesi: Yazma Kur'anlar, tezhip ve hat örnekleri.

Camilere namaz vakitleri dışında girmeye ve kıyafet kurallarına uymaya özen gösterin; ayrıntılar cami ziyaret adabı rehberimizde. Mihrap, minber ve kubbenin işlevleri için cami nedir yazımıza, daha fazla mimari için Mimar Sinan rotasına göz atabilirsiniz.