Bizans İstanbul'u izinde: iki günde Konstantinopolis rotası

Neden Küçük Ayasofya'dan başlıyoruz?

Bizans imparatorlarının Büyük Sarayı, bugünkü Sultanahmet Camii'nin altından Marmara kıyısına kadar yamaç boyunca kademeli olarak uzanıyordu. Yani bugün Küçük Ayasofya mahallesinde yürürken, sarayın alt teraslarının ve deniz kapılarının üzerinde yürüyorsunuz. Otelimizin bulunduğu sokaklardan başlamak bu yüzden rastlantı değil; Konstantinopolis'in kalbine en yakın noktadasınız.

Rota iki güne bölünmüştür. Birinci gün tamamen yürüyerek, imparatorluk merkezini ve 6. yüzyıldaki Justinianus dönemini anlatır. İkinci gün toplu taşıma ya da taksi gerektirir ve şehrin su sistemine, Komnenos ve Palaiologos dönemlerinin kiliselerine, son olarak da 1453'te düşen kara surlarına uzanır.

Bir bakışta 1.100 yıllık başkent

• 330: Konstantinos, Byzantion'u yeni başkent ilan eder; forumunun sütunu bugün Çemberlitaş olarak ayaktadır.
• 5. yüzyıl başı: II. Theodosius döneminde kara surları inşa edilir; şehir yaklaşık bin yıl boyunca bu surların arkasında korunur.
• 532–537: Nika Ayaklanması şehri yakar; Justinianus, Ayasofya'yı, Aya İrini'yi ve Yerebatan Sarnıcı'nı yeniden kurar.
• 12. yüzyıl: Komnenos hanedanı Pantokrator Manastırı'nı (bugünkü Zeyrek Camii) yaptırır.
• 1204–1261: Dördüncü Haçlı Seferi şehri yağmalar; Latin yönetimi sonrası Bizans başkentini geri alır.
• 14. yüzyıl başı: Palaiologos rönesansı; Kariye'nin mozaik ve freskleri bu dönemin eseridir.
• 1453: Fatih Sultan Mehmet'in kuşatmasıyla Bizans sona erer; pek çok kilise camiye dönüştürülerek günümüze ulaşır.

1. Gün: Büyük Saray'dan Konstantinos'un forumuna

1. Küçük Ayasofya Camii: Justinianus'un imparator olmadan önce yaşadığı sarayın yanında, 527–536 arasında yapılan Sergios ve Bakhos Kilisesi. Sekizgen planı ve kubbesiyle Ayasofya'nın küçük bir ‘provası’ olarak anılır.
2. Kennedy Caddesi'ne inip Bukoleon Sarayı kalıntılarını görün: Büyük Saray'ın denize açılan cephesi ve mermer pencere çerçeveleri. Yol boyunca Marmara deniz surları size eşlik eder.
3. Yokuş yukarı Arasta Çarşısı'na çıkın ve Büyük Saray Mozaikleri Müzesi'ni gezin. Sarayın avlusunu süsleyen 5. ya da 6. yüzyıla tarihlenen taban mozaikleri, av sahneleri ve mitolojik figürlerle doludur.
4. Hipodrom: Dikilitaş'ın mermer kaidesinde, imparatorluk locasında yarışları izleyen I. Theodosius'u ve ailesini tasvir eden kabartmalara dikkat edin. Yılanlı Sütun ve 10. yüzyılda onarılan Örme Dikilitaş da aynı eksendedir.
5. Ayasofya: Galeri katında Deesis mozaiği, imparator ve imparatoriçe portreleri ve imparatoriçeye ayrılan bölümün izleri. Bizans'ın 900 yılı aşkın süre en büyük kilisesi burasıydı.
6. Aya İrini: Topkapı'nın birinci avlusunda, İstanbul'da camiye dönüştürülmemiş nadir büyük Bizans kiliselerinden biri. Apsisteki büyük haç, ikonoklazma döneminin sade dekorasyon anlayışını gösterir. Giriş biletlidir.
7. Öğleden sonra: Yerebatan Sarnıcı'ndan sonra Hipodrom'un batısındaki Binbirdirek Sarnıcı'na geçin, ardından Divanyolu'nda Konstantinos'un forumundan kalan Çemberlitaş'ın önünde günü tamamlayın.

2. Gün: Su kemerinden kara surlarına

İkinci gün Bizans'ın yalnızca saray ve kilise değil, bir altyapı devi olduğunu da gösterir. Şehre kilometrelerce öteden su taşıyan sistem, Haliç'e bakan tepelerdeki manastırlar ve sonunda imparatorluğun son savunma hattı… Duraklar arası mesafeler uzun olduğu için T1 tramvay, otobüs ya da taksi kullanmanız gerekir.

1. Sabah: Valens Su Kemeri. 4. yüzyılda tamamlanan kemer, iki tepe arasındaki vadiyi aşarak suyu şehrin merkezine taşıyordu; altından bugün bir bulvar geçer.
2. Kemerin kuzeyindeki tepede Zeyrek Camii: 12. yüzyılın Pantokrator Manastırı'nın birbirine bitişik kiliseleri. Komnenos hanedanının mezar şapeli burasıydı. Zeyrek'in ahşap evli sokakları da görülmeye değer.
3. Öğle: Taksi ya da otobüsle Edirnekapı'ya geçin ve Kariye Camii'ni ziyaret edin. 14. yüzyıl başında devlet adamı Theodoros Metokhites'in yaptırdığı mozaik ve freskler, Bizans sanatının son büyük parıltısıdır. 2020'den beri camidir; ziyaret koşullarını gitmeden kontrol edin.
4. Öğleden sonra: Surlar boyunca yürüyerek Tekfur Sarayı'na gidin; Blakhernai saray kompleksinin ayakta kalan tek büyük yapısıdır ve bugün müze olarak ziyaret edilir.
5. Günün sonunda Theodosius Kara Surları'nın bir bölümünde dış ve iç sur arasındaki katmanlı savunmayı inceleyin. Rivayete göre Fatih şehre Edirnekapı'dan girmiştir. Vaktiniz kalırsa Fener'e inerken Pammakaristos Kilisesi'nin, yani Fethiye Camii'nin mozaikli ek şapeline uğrayın.

Bizans'ı sokakta ‘okumak’ için ipuçları

• Tuğla ve taş şeritler: Sıra sıra tuğla ve kesme taş örgüsü, Bizans duvarcılığının imzasıdır. Surlardan kilise duvarlarına kadar her yerde görürsünüz.
• Devşirme malzeme: Osmanlı yapılarında kullanılan sütun başlıkları ve mermer bloklar çoğu zaman Bizans'tan kalmadır. Yerebatan'daki Medusa başları en ünlü örnektir; bu konuda sarnıçlar rehberimize bakın.
• Monogramlar: Sütun başlıklarındaki iç içe geçmiş harfler, yapıyı yaptıran kişinin adını taşır. Küçük Ayasofya ve Yerebatan'da arayın.
• Kotlar: Bizans zemini bugünkü sokakların birkaç metre altındadır. Pek çok kalıntıya merdivenle inmeniz bu yüzdendir.

Pratik notlar

• Ayasofya, Kariye, Zeyrek ve Fethiye ibadete açık camilerdir; namaz vakitlerinde, özellikle cuma öğle vaktinde ziyaret mümkün olmaz.
• Bazı Bizans yapıları restorasyon nedeniyle zaman zaman kapanır; ikinci günden önce güncel durumu kontrol edin.
• İkinci günü 5 günlük rotamızdaki Haliç günüyle birleştirip Balat ve Fener'e de uzanabilirsiniz.