Zeyrek Camii (Pantokrator Manastırı)

Bir imparatoriçenin vakfı: Pantokrator Manastırı

Manastır, İmparator II. Ioannes Komnenos ile Macar asıllı eşi İmparatoriçe Eirene (Piroska) tarafından yaklaşık 1118–1136 yılları arasında kuruldu. Önce güneydeki büyük Pantokrator (Her Şeye Hâkim İsa) kilisesi yapıldı; ardından kuzeye Meryem'e adanmış Eleousa kilisesi eklendi. İkisinin arasına ise hanedanın mezar şapeli olarak kullanılan Başmelek Mikail şapeli yerleştirildi. Sonuç, dışarıdan bakınca tek bir uzun yapı gibi görünen, beş kubbeli ve üç apsisli bir kompleks oldu.

1136 tarihli vakfiye (typikon), manastıra bağlı elli yataklı bir hastaneyi, yaşlılar yurdunu ve çalışanlarını ayrıntılı biçimde anlatır; bu belge Orta Çağ tıp tarihinin önemli kaynaklarından sayılır. Başta II. Ioannes, Eirene ve I. Manuel olmak üzere Komnenos imparatorları, sonraki yüzyıllarda da bazı Palaiologos imparatorları burada toprağa verildi.

Molla Zeyrek'in medresesinden camiye

1204–1261 Latin işgali sırasında manastır Venedikli din adamlarının elindeydi. 1453'ten sonra Fatih Sultan Mehmed yapıyı medrese olarak kullandırdı; kaynaklara göre buranın ilk müderrisi, cami ve semte adını veren âlim Molla Zeyrek'tir. Fatih Külliyesi'nin medreseleri tamamlanana kadar İstanbul'daki yükseköğretimin önemli merkezlerinden biri burasıydı.

Güney kilise daha sonra camiye çevrildi ve yüzyıllar içinde depremler, yangınlar ve bakımsızlıkla yıprandı. Uzun ve kapsamlı bir restorasyonun ardından yeniden ibadete açıldı. Restorasyonda, güney kilisenin renkli mermer kakmalı (opus sectile) zemininin önemli bir bölümü ortaya çıktı; bu zemin bugün büyük ölçüde halıların altında korunur.

Neye bakmalı?

• Dış cephe ve apsisler: Arka taraftan, Haliç yönünden bakınca üç çokgen apsis ve tuğla-taş almaşık duvar işçiliği Komnenos mimarisinin en iyi örneklerindendir.
• Kubbeler: Güney kilisenin pencereli kubbe kasnağı ve içeride kubbeyi taşıyan mermer sütun yerlerinin izleri.
• Mermer kapı ve pencere söveleri: Bizans'tan kalan ince işçilikli mermer çerçeveler, Osmanlı dönemi eklemeleriyle bir arada.
• Manzara: Caminin çevresindeki teraslardan Haliç, Süleymaniye silueti ve Galata yönüne geniş bir görüş açısı.

UNESCO listesindeki Zeyrek mahallesi

Caminin çevresi, İstanbul'un Tarihi Alanları kapsamında UNESCO Dünya Mirası listesindeki dört bölgeden biridir. Dar, dik sokaklarda cumbalı ahşap evler, çeşmeler ve küçük mescitler hâlâ görülür; bazıları özenle onarılmış, bazıları ise zamanın izlerini taşır. Fotoğraf çekerken burada insanların yaşadığını unutmayın ve evlerin içini görüntülemekten kaçının.

Yakındaki yol üstünde Valens Su Kemeri ve biraz yukarıda Fatih Camii yer alır. Bizans yapılarını seviyorsanız aynı gün Kariye Camii ve Fethiye Camii ile bir Bizans İstanbul'u rotası oluşturabilirsiniz.

Sareban Hotel'den nasıl gidilir?

Otelimizden T1 tramvayıyla Laleli ya da Beyazıt civarına gidip su kemerine doğru yürüyebilir, Atatürk Bulvarı'nı geçtikten sonra Zeyrek yokuşuna tırmanabilirsiniz. Bir diğer seçenek Eminönü'ne inip Unkapanı yönündeki otobüs ya da taksiyle Atatürk Köprüsü başına gitmek, oradan kısa ama dik bir yokuşla camiye çıkmaktır.

Mahalle sokakları dik ve yer yer arnavut kaldırımıdır; bebek arabası veya hareket güçlüğü olan ziyaretçiler için taksiyle caminin yakınına kadar gitmek daha rahattır.