İstanbul'un altında, Bizans döneminde şehrin suyunu depolamak için yapılmış yüzü aşkın sarnıç bulunur. Bunlardan ziyarete açık en etkileyici üçü, Yerebatan, Binbirdirek ve Şerefiye sarnıçları, Sultanahmet ile Çemberlitaş arasında birbirine yürüme mesafesindedir ve yarım günde birlikte gezilebilir.
Bu sayfada7
Bir şehir neden suyunu yeraltında sakladı?
Konstantinopolis'in içinden büyük bir nehir geçmiyordu ve şehir tarihi boyunca defalarca kuşatıldı. Çözüm, suyu kilometrelerce öteden su yolları ve Valens Su Kemeri gibi kemerlerle getirip şehrin içinde depolamaktı. Bu depolar iki türlüydü: üzeri tonoz ve kubbelerle örtülü kapalı sarnıçlar ile üstü açık dev havuzlar.
Kaynaklara göre şehirde yüzden fazla Bizans sarnıcı tespit edilmiştir; çoğu bugün evlerin, dükkânların, hatta otellerin bodrumlarında sessizce durur. Kapalı sarnıçların sütunları çoğu zaman eski tapınak ve yapılardan devşirilmiştir; bu yüzden aynı sarnıçta farklı boylarda, farklı başlıklı sütunlar görürsünüz. Bizans'ın genel mirasını sokak sokak izlemek isterseniz Bizans İstanbul'u rotamıza bakın.
Yerebatan Sarnıcı: sütun ormanı
Yerebatan Sarnıcı, 6. yüzyılda Justinianus döneminde, üzerinde bulunan büyük bir bazilikanın altına inşa edildi; İngilizce adı ‘Basilica Cistern’ buradan gelir. Sıklıkla aktarılan bilgiye göre 336 sütun, loş ışıkta suya yansıyarak sonsuz bir orman etkisi yaratır. Osmanlı döneminde uzun süre unutulan sarnıç, yakındaki evlerin bodrumlarından kova sarkıtan mahalle sakinleri sayesinde yeniden fark edilmiştir.
En ünlü detayları kuzeybatı köşedeki iki Medusa başıdır; biri yan, biri baş aşağı yerleştirilmiş bu başlar, devşirme malzemenin en çarpıcı örneğidir. Gözyaşı damlasını andıran motiflerle kaplı ‘ağlayan sütun’ da ziyaretçilerin uğrak noktasıdır. Kapsamlı bir restorasyonun ardından 2022'de yeniden açılan sarnıçta zaman zaman çağdaş sanat yerleştirmeleri de sergilenir.
- Sultanahmet'in en kalabalık noktalarından biridir; sabah ilk saatlerde ya da akşama doğru gitmek sırayı kısaltır.
- Ayasofya'nın tam karşısında olduğu için, Ayasofya ziyaretiyle aynı yarım güne kolayca sığar.
- Yaklaşık 45 dakika yeterlidir.
Binbirdirek Sarnıcı: kuru bir sarnıcın ikinci hayatı
Binbirdirek Sarnıcı, Hipodrom'un batısında, sokak seviyesinin altındadır. Geleneksel anlatıya göre 4. yüzyılda Konstantinos'un senatörlerinden Philoksenos tarafından yaptırılmış, 6. yüzyılda yeniden düzenlenmiştir. Sütunları üst üste iki parça halinde yükselir; bu da ona Yerebatan'dan farklı, daha dik ve ‘katedral’ gibi bir iç mekân kazandırır.
Bugün kurudur. Kaynaklara göre Osmanlı döneminde bir süre ipek ipliği atölyesi olarak kullanılmıştır. Günümüzde kültürel etkinliklere ve sergilere ev sahipliği yapar; bu nedenle bazı günler ziyaret düzeni değişebilir. Yerebatan'a göre çok daha sakin olması, sütunların mimarisini rahatça incelemenizi sağlar.
Şerefiye (Theodosius) Sarnıcı: ışık ve projeksiyon
Şerefiye Sarnıcı, 5. yüzyılda II. Theodosius döneminde yapıldı ve uzun yıllar bir binanın altında unutuldu. Kapsamlı bir restorasyonun ardından 2018'de ziyarete açıldı. 32 mermer sütunlu, görece küçük ama çok zarif bir mekândır.
Ziyaretçiler camdan yürüyüş yolları üzerinden, sütunların ve tonozların arasında dolaşır. Gün içinde belirli aralıklarla ışık ve projeksiyon gösterileri yapılır; sarnıcın tarihini görsel bir anlatıyla sunan bu gösteriler çocukların da ilgisini çeker. Çemberlitaş durağına yakın konumu, onu Kapalıçarşı ziyaretiyle birleştirmeyi kolaylaştırır.
Açık sarnıçlar: stadyum ve bahçe olan dev havuzlar
Bizans'ın üstü açık üç büyük sarnıcı bugün hâlâ şehrin dokusunda okunabilir, ama artık su tutmazlar. Karagümrük'teki Aetius Sarnıcı bir futbol stadyumuna, Yavuz Selim Camii yakınındaki Aspar Sarnıcı bir parka dönüşmüştür; Kocamustafapaşa yakınındaki Mokios Sarnıcı ise uzun süre çukurbostan olarak, yani sebze bahçesi olarak kullanılmıştır. Bu alanları görmek için özel bir bilete gerek yoktur; Fatih ve Zeyrek ya da kara surları gezisine eklenebilirler.
Üç sarnıcı yarım günde gezmek
- Otelden çıkıp Hipodrom'un batı yakasına yürüyün ve Binbirdirek Sarnıcı ile başlayın (yaklaşık 10 dakika). Güne en sakin sarnıçla başlamak mimariyi anlamak için iyi bir girizgâhtır.
- Divanyolu'nu geçip Şerefiye Sarnıcı'na yürüyün (yaklaşık 5–7 dakika). Işık gösterisinin zamanlamasını girişte sorun.
- Çemberlitaş'ın önünden doğuya, Yerebatan Sarnıcı'na yürüyün (yaklaşık 7–10 dakika). Sıra uzunsa bu durağı akşamüstüne bırakabilirsiniz.
- Sarnıçlardan çıktığınızda gün ışığı ve kalabalık size daha keskin gelecektir; kısa bir çay molasıyla Sultanahmet Meydanı'nda günü sürdürün.
Sarnıç ziyareti için pratik ipuçları
- İçerisi yaz aylarında bile serindir ve nemlidir; ince bir hırka işe yarar.
- Zemin ve merdivenler nemden dolayı kaygan olabilir; kaymayan ayakkabı giyin. Yerebatan ve Şerefiye'ye girişte merdiven vardır.
- Ortam loştur; telefon kameranızın gece modunu kullanın. Flaş ve tripod kuralları sarnıçtan sarnıca değişebilir.
- Sarnıçlar, yağmurlu ya da çok sıcak günler için ideal kapalı mekânlardır; diğer öneriler için yağmurlu günde İstanbul yazımıza bakın.
- Çocuklar genellikle Medusa başlarına ve Şerefiye'deki ışık gösterisine bayılır; aile planlaması için aileyle İstanbul rehberimize de göz atın.
Sık sorulan sorular
İstanbul'da hangi sarnıcı görmeliyim?
Tek bir sarnıç görecekseniz Yerebatan, büyüklüğü ve Medusa başlarıyla en etkileyicisidir. Daha sakin ve farklı bir deneyim için Şerefiye'nin ışık gösterisi ya da Binbirdirek'in iki katlı sütunları iyi alternatiflerdir.
Yerebatan Sarnıcı'nda sıra ne kadar uzun?
Sezona ve güne göre değişir. Genellikle öğle saatlerinde en uzun, sabah erken ve akşama doğru daha kısadır. Güncel ziyaret saatlerini resmi kaynaktan kontrol edin.
Sarnıçlar çocuklar için uygun mu?
Evet. Yürüyüş yolları korkuluklu ve güvenlidir. Loş ışık ve serinlik bazı küçük çocukları ilk anda tedirgin edebilir; Şerefiye'nin kısa ışık gösterisi iyi bir başlangıçtır.
Sarnıçlar Sultanahmet'e ne kadar uzak?
Üçü de Sultanahmet'in içinde ya da hemen yakınındadır. Yerebatan Ayasofya'nın karşısında, Binbirdirek Hipodrom'un batısında, Şerefiye ise Çemberlitaş durağına yakındır; hepsi birbirine birkaç dakikalık yürüme mesafesindedir.
