آرامگاه (türbe) مقبره‌ای است، اغلب گنبددار، که برای سلطان‌ها، اعضای خاندان، دولتمردان و بزرگان دینی ساخته شده است. در استانبول آرامگاهها در حیاط یا باغ مسجدها قرار دارند و هم مسلمانان و هم مسافران کنجکاو با سکوت و احترام از آنها بازدید می‌کنند. آرام بودن، پوشش پوشیده و جا گذاشتن برای کسانی که آنجا دعا می‌خوانند، قاعدهٔ اصلی بازدید از آرامگاهها و گورستان‌هاست.
در این صفحه6
آرامگاه چیست و در آن چه می‌بینید؟
وقتی وارد آرامگاه می‌شوید، صندوق‌های چوبی نمادین (sanduka) را می‌بینید که معمولاً روپوشی سبز یا تیره دارند. بالای صندوق مردان اغلب عمامه یا کلاهی گذاشته می‌شود. این صندوق‌ها گور نمادین‌اند؛ دفن واقعی معمولاً در سردابی زیر آنهاست. بر دیوارها ممکن است کاشی ایزنیک باشد، بر گنبد نقاشی و بالای در کتیبه‌ای که می‌گوید آرامگاه برای چه کسی ساخته شده است؛ برای خواندن این نوشته‌ها مقالهٔ خوشنویسی اسلامی ما کمک می‌کند.
در اسلام زیارت قبر برای یادآوری مرگ و دعا برای درگذشتگان توصیه شده است. دعا تنها به درگاه خدا انجام می‌شود؛ آن بزرگِ آرمیده در آرامگاه کسی است که برایش دعا می‌شود و یادش گرامی داشته می‌شود. آرامگاهها اغلب بخشی از یک کوللیه‌اند؛ برای این ساختار به مقالهٔ کوللیه و وقف ما نگاه کنید.
پربازدیدترین آرامگاههای استانبول
- آرامگاه سلطان احمد اول: در مجموعهٔ مسجد سلطان‌احمد، در گوشه‌ای که رو به میدان است. پس از درگذشت احمد اول، صدفکار محمد آقا، معمار همان مسجد، آن را به پایان رساند. در کنار احمد اول، پسرانش عثمان دوم و مراد چهارم و بنا بر منابع کوسم سلطان آرمیده‌اند. فضای درونی آن با کاشی ایزنیک پوشیده است.
- آرامگاههای سلیمان قانونی و خُرّم‌سلطان: در باغ سمت قبلهٔ مسجد سلیمانیه. آرامگاه هشت‌ضلعی سلیمان اثر سینان است؛ آرامگاه کوچک‌تر خُرّم‌سلطان درست کنار آن با کاشی‌های زیبایش جلب توجه می‌کند.
- آرامگاه ایوب سلطان: ابوایوب انصاری، صحابی که پیامبر در مدینه در خانه‌اش میهمان بود، در سدهٔ هفتم در محاصرهٔ استانبول شرکت کرد و نزدیک باروهای شهر درگذشت. بنا بر روایت، قبرش پس از فتح به دست آق‌شمس‌الدین پیدا شد و مسجد ایوب سلطان در کنار آن ساخته شد. مهم‌ترین زیارتگاه معنوی استانبول است.
- آرامگاه سلطان محمد فاتح: در حظیرهٔ پشت مسجد فاتح، قبر سلطانی که شهر را فتح کرد.
- آرامگاههای ایاصوفیه: در باغ ایاصوفیه آرامگاه سلطان‌هایی مانند سلیم دوم، مراد سوم و محمد سوم و خانواده‌شان قرار دارد.
- آرامگاه محمود دوم: در خیابان دیوان‌یولو (Divanyolu) هنگامی که به سوی ستون چمبرلی‌تاش پیاده می‌روید، آرامگاهی به سبک سدهٔ نوزدهم با حظیره‌ای پیرامونش؛ نمونه‌ای زیبا که با پیاده‌روی کوتاهی از هتل ما دیده می‌شود.
آداب بازدید: چگونه رفتار کنیم؟
قواعد بازدید از آرامگاهها و گورستان‌ها تا حد زیادی با آداب بازدید از مسجد یکی است. اصل کلی ساده است: اینجا تالار موزه نیست، جایی است که مردم دعا می‌کنند و عزیزانشان را به یاد می‌آورند.
- سکوت: آهسته صحبت کنید و تلفن را بی‌صدا کنید. اگر در گروه هستید، توضیح‌ها را بیرون بدهید.
- پوشش: لباسی بپوشید که شانه‌ها و زانوها را بپوشاند. پوشاندن موی سر برای بانوان رسم است و بهویژه در جاهای پرتردد مانند ایوب سلطان انتظار میرود؛ یک روسری همراه داشته باشید.
- کفش: در برخی آرامگاهها خواسته می‌شود کفش را درآورید یا روکش‌هایی را که در ورودی می‌دهند بپوشید؛ به اعلامیههای ورودی نگاه کنید.
- احترام به دعاکنندگان: زائران مسلمان معمولاً سلام می‌دهند و فاتحه یا سورهٔ یس می‌خوانند. اگر مسلمان نیستید، لحظه‌ای سکوت محترمانه کافی است. مراقب باشید از جلوی دعاکنندگان رد نشوید و راهشان را نبندید.
- دست نزنید: به صندوق‌ها تکیه ندهید و به روپوش‌ها دست نزنید؛ در گورستان روی قبرها پا نگذارید و ننشینید.
- عکس: در بسیاری از آرامگاهها عکاسی ممنوع است یا خوشایند نیست. جاهایی هم که مجاز است فلاش نزنید و از دعاکنندگان عکس نگیرید.
- رسم‌های حاجت: گره زدن پارچه، انداختن سکه یا روشن کردن شمع از نظر دینی پسندیده شمرده نمی‌شود؛ از آنها بپرهیزید.
زبان سنگقبرها: عمامه‌ها، فس‌ها و گل‌ها
گورستان‌های عثمانی مانند بایگانی در هوای آزادند. بالای سنگقبر مردان اغلب سرپوشی سنگی کنده‌کاری شده است که شغل یا درجهٔ شخص را نشان میدهد: عمامه‌هایی با شکل‌های گوناگون برای عالمان، مأموران دولت یا رسته‌های نظامی و کلاه نمدی بلند (sikke) برای درویشان مولوی. در سدهٔ نوزدهم پس از اصلاح پوشاک در دوران محمود دوم، فِس (fes) نیز بر سنگ‌ها دیده می‌شود.
سنگقبر زنان معمولاً با نقش گل و گیاه آراسته می‌شود و بر برخی سرپوش‌ها و آرایه‌های موی آن دوران نقش شده است. کتیبه‌ها اغلب با عبارت «هو الباقی (Hüve’l-Bâkî)» (تنها اوست که پاینده است) آغاز می‌شود، با نام شخص و دعایی کوتاه ادامه می‌یابد و با درخواست «برای روحش فاتحه (Ruhuna Fatiha)» پایان می‌گیرد: سنگ از رهگذر می‌خواهد برای درگذشته فاتحه‌ای بخواند. افزون بر سنگ بالای سر، سنگ دوم کوچک‌تری هم پایین پا قرار دارد.
چرا همیشه سرو؟
خط آسمان گورستان‌های عثمانی را سروهای سبز تیره‌ای می‌سازند که به آسمان کشیده‌اند. سرو در همهٔ فصل‌ها سبز می‌ماند و نماد جاودانگی و آخرت است؛ قامت راستش به الف، نخستین حرف الفبای عربی و در نتیجه یگانگی خدا مانند شده است. می‌گویند ریشه‌هایش به‌جای گسترش در پهنا، در ژرفا میرود و به قبرها آسیب نمی‌زند.
بهترین جا برای حس این فضا گورستان تاریخی است که از پشت مسجد ایوب سلطان تا تپهٔ پیر لوتی بالا میرود. هنگامی که از راه سنگ‌فرش میان سروها می‌روید، منظرهٔ شاخ طلایی کم‌کم گشوده می‌شود. برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ این منطقه، راهنمای محلهٔ ایوب را ببینید.
پیشنهادهای کاربردی برای بازدید
- ساعت‌های باز بودن آرامگاهها ممکن است تغییر کند و برخی به دلیل مرمت بسته باشند؛ پیش از رفتن وضعیت روز را بررسی کنید.
- جمعه‌ها و روزهای مذهبی، بهویژه در ایوب سلطان، شلوغی بسیار می‌شود؛ برای بازدیدی آرام صبح‌های میان‌هفته را برگزینید.
- آرامگاهها معمولاً فضاهایی کوچک‌اند؛ اگر شلوغ بود نوبت خود را صبر کنید و درون آن زیاد نمانید.
- برای مسافران مسلمان، راهنمای استانبول برای مسافران مسلمان که مکان‌های معنوی شهر را معرفی می‌کند نیز می‌تواند مفید باشد.
پرسش‌های متداول
آیا غیرمسلمانان میتوانند از آرامگاهها بازدید کنند؟
بله. آرامگاههای استانبول برای همه باز است. با پوشش مناسب، در سکوت و با احترام به دعاکنندگان بازدید کنید.
آیا در آرامگاه روسری سر کردن اجباری است؟
پوشاندن موی سر بانوان رسم است و بهویژه در جاهایی مانند ایوب سلطان انتظار میرود. توصیه میکنیم روسریای همراه داشته باشید.
آیا در آرامگاهها میتوانم عکس بگیرم؟
در بسیاری از آرامگاهها عکاسی ممنوع است یا خوشایند نیست. از اعلامیههای ورودی پیروی کنید؛ حتی اگر مجاز باشد فلاش نزنید و از دعاکنندگان عکس نگیرید.
عمامه و فس روی سنگقبرها چه معنایی دارد؟
سرپوشهای بالای سنگقبر مردان، شغل، درجه یا فرقهٔ صوفی شخص را نشان میدهد. فس به دوران پس از اصلاح پوشاک در سدهٔ نوزدهم اشاره دارد.