مسجد چیست؟ راهنمای بازدیدکننده برای محراب، منبر، مناره‌ها و گنبدها

مسجد و جامع: آنچه واژه‌ها می‌گویند

مسجد در عربی یعنی «جایگاه سجده»، و واژهٔ mosque در زبان‌های اروپایی از همین ریشه و از راه اسپانیایی آمده است. ترک‌ها به مسجدهای بزرگ و منبردار که نماز جمعه در آن‌ها برگزار می‌شود جامع (cami)، یعنی «گردآورنده»، می‌گویند و برای عبادتگاه‌های کوچک و بدون منبر واژهٔ مسجد (mescit) را به کار می‌برند.

در واقع یک مسجد به چیز چندانی نیاز ندارد: کفی پاک و دانستن جهت قبله. گنبدها، مناره‌ها و کاشی‌ها لایه‌ای از زیبایی است که طی سده‌ها بر این نیاز ساده افزوده شده است.

محراب: طاقچه‌ای که قبله را نشان می‌دهد

محراب طاقچه‌ای در دیوار درونی مسجد است که قبله را، یعنی جهت کعبه در مکه را، نشان می‌دهد. مسلمانان سراسر جهان در نماز رو به این سو می‌ایستند؛ از استانبول قبله تقریباً در جنوب شرقی است. امام در برابر جماعت، درون محراب یا درست جلوی آن می‌ایستد.

در بناهایی که از کلیسا به مسجد تبدیل شده‌اند این را با چشم می‌توانید ببینید: در ایاصوفیه و در همسایهٔ هتل ما، مسجد ایاصوفیه کوچک (Küçük Ayasofya)، محراب درست در میانهٔ طاق نیم‌دایرهٔ رو به شرق (ابسید) نیست و به‌سوی جهت مکه اندکی کنار رفته است؛ به همین دلیل فرش‌ها هم نسبت به دیوارها اریب پهن می‌شوند. در مسجد سوکولو محمد پاشا (Sokullu Mehmet Paşa) بالای محراب تکه‌سنگ کوچکی هست که به روایتی از حجرالاسود کعبه آورده شده است.

منبر، کرسی و مقصوره‌های بلند

• منبر: جایگاه بلند، پله‌دار و پرشیب در سمت راست محراب که امام در نماز جمعه و عید از آن خطبه می‌خواند. پلهٔ بالایی به رسم سنتی از سر احترام به حضرت محمد خالی گذاشته می‌شود. منبر مرمرین سوکولو با کلاهک کاشی‌کاری‌شده از زیباترین نمونه‌هاست.
• کرسی (kürsü): جایگاه کوتاه‌تر و معمولاً چوبی که واعظ نشسته از آن موعظه (vaaz) می‌کند. این با خطبهٔ جمعه فرق دارد؛ موعظه‌ها اغلب پیش از نماز ارائه می‌شود.
• مقصورهٔ مؤذنان (müezzin mahfili): سکوی بلندی که مؤذنان هنگام نماز تکبیرهای امام را از آنجا به گوش جماعت می‌رسانند؛ در روزگار پیش از بلندگو در مساجد بزرگ صدا را به صف‌های پشتی می‌رساند.
• مقصورهٔ سلطانی (hünkâr mahfili): بخش اختصاصی سلطان در مساجد سلطانی که اغلب با شبکه پوشانده شده است. در مسجد سلطان‌احمد و مسجد جدید (Yeni Cami) مقصورهٔ سلطانی و کوشک همراه آن را که سلطان از بیرون مستقیماً به آن دسترسی داشت می‌توان دید.
• بخش بانوان: جایی که زنان نماز می‌خوانند؛ گاه در طبقهٔ بالا و گاه در انتهای شبستان اصلی، با شبکه یا پارتیشن جدا شده است.

مناره و شرفه: چرا بعضی مساجد شش مناره دارند؟

مناره برجی باریک است که برای رساندن صدای اذان به دوردست ساخته می‌شود. بالکن‌هایی که مؤذن از آن‌ها اذان می‌گوید شرفه (şerefe) نام دارد. امروزه اذان بیشتر با بلندگو پخش می‌شود، اما مناره‌ها همچنان امضای هر مسجد در افق شهرند.

در سنت عثمانی داشتن بیش از یک مناره معمولاً ویژهٔ مساجدی بود که سلاطین و اعضای خاندان سلطنتی ساخته بودند؛ مساجد وزیران و دیگر بانیان، مانند مسجد رستم‌پاشا (Rüstem Paşa) یا سوکولو، به یک مناره بسنده می‌کردند. به همین دلیل شش مناره‌ی مسجد سلطان‌احمد در زمان خود ادعایی جسورانه بود. روایت شده است که ده شرفه بر چهار مناره‌ی مسجد سلیمانیه اشاره به این است که سلیمان قانونی دهمین سلطان عثمانی بود.

گنبد: آوردن آسمان به درون

روح مسجد عثمانی گنبد مرکزی بزرگی است که همهٔ جماعت را مانند یک پیکر در بر می‌گیرد. گنبد ایاصوفیه در سدهٔ ششم میلادی برای معماران عثمانی هم الهام بود و هم چالش؛ سلیمانیهٔ معمار سینان یکی از اوج‌های این جست‌وجوست.

گنبد، همراه با نیم‌گنبدها و ردیف پنجره‌ها، فضایی پیوسته و پرنور در درون می‌آفریند؛ همهٔ نمازگزاران در صف‌ها زیر یک سقف و رو به یک سو می‌ایستند. اگر می‌خواهید آثار سینان را به ترتیب ببینید، به مسیر معمار سینان ما نگاهی بیندازید.

حیاط، فوارهٔ وضو و رواق ورودی

جلوی مساجد بزرگ حیاطی (avlu) هست که رواق‌ها آن را احاطه کرده‌اند. فوارهٔ وضو (şadırvan) در میانهٔ حیاط برای وضو گرفتن ساخته شده است؛ امروزه در بسیاری از مساجد، شیرهای اصلی وضو در امتداد بیرون دیوارهای حیاط ردیف شده‌اند و فوارهٔ میانی بیشتر جنبهٔ تزئینی و سنتی دارد.

رواق جلوی در اصلی مسجد son cemaat yeri نام دارد، یعنی تحت‌اللفظی «جای آخرین جماعت»، چون دیرآمدگان و کسانی که درون جا نمی‌یابند همان‌جا نماز می‌گزارند. این بخش سایه‌دار جای خوبی هم برای مکثی کوتاه پیش از درآوردن کفش است.

کولیه (külliye): شهری پیرامون مسجد

مسجد بزرگ عثمانی کمتر تنها ساخته می‌شد. در پیرامون آن کولیه (külliye) سر برمی‌آورد: مجموعه‌ای با مدرسه، آشخانهٔ خیریه (imaret)، دارالشفا (بیمارستان)، حمام، کتابخانه، مکتب‌خانهٔ کودکان، چشمه و آرامگاه بانی. هزینهٔ همهٔ این‌ها از درآمد وقف (vakıf) تأمین می‌شد.

سلیمانیه امروز از کامل‌ترین نمونه‌های باقی‌مانده است، و حجره‌های قدیمی طلبه‌ها که گرداگرد حیاط ایاصوفیه کوچک را گرفته‌اند همین اندیشه را در مقیاسی فروتنانه نشان می‌دهند. بیشتر دربارهٔ این موضوع را در نوشتهٔ کولیه و فرهنگ وقف بخوانید.