فرهنگ کوللیه و وقف: نظام یاری‌رسانی اجتماعی عثمانی پیرامون مسجد

کوللیه: محله‌ای شهری پیرامون مسجد

واژهٔ «کوللیه» از ریشهٔ عربی «کل» به معنای «همه و تمام» می‌آید. در شهرهای عثمانی مسجد بزرگ کمتر تنها ساخته می‌شد؛ پیرامونش مدرسه، آشخانه، بیمارستان، حمام، کتابخانه و دکان‌ها می‌افزودند و مرکزی تازه برای محله پدید می‌آوردند. به این ترتیب مسجد فقط جای عبادت نبود، بلکه قلب شبکه‌ای از خدمات اجتماعی بود.

مهم‌ترین بخش‌هایی که در یک کوللیه می‌بینید اینهاست:

• مدرسه (medrese): مرکز آموزش عالی برای دین، حقوق، زبان، ریاضی و پزشکی. دانشجویان در حجره‌های کوچکی که به حیاط باز می‌شد زندگی می‌کردند.
• مکتب‌خانهٔ کودکان (sıbyan mektebi): دبستان محله که در آن به کودکان خواندن، نوشتن و قرآن می‌آموختند.
• عمارت (imaret): آشخانهٔ خیریه که به دانشجویان، کارکنان مجموعه، مسافران و نیازمندان رایگان غذا می‌داد.
• دارالشفا (darüşşifa): «خانهٔ شفا»، یعنی بیمارستان. دربارهٔ برخی دارالشفاها می‌دانیم که در درمان بیماران از موسیقی و صدای آب بهره می‌بردند.
• طبخانه و کاروانسرا (tabhane, kervansaray): جای اقامت مسافران و میهمانان.
• حمام، کتابخانه، آرامگاه (türbe): پاکیزگی، دانش و یادبود بنیان‌گذار؛ دربارهٔ آرامگاه‌ها در مقالهٔ آداب بازدید از آرامگاه‌ها بیشتر آمده است.
• سبیل و چشمه (sebil, çeşme): بناهایی که آب را رایگان در اختیار همه می‌گذاشتند.

وقف: نظامی که خیر را سده‌ها زنده نگه می‌داشت

وقف یعنی کسی دارایی یا درآمدش را برای همیشه به هدفی نیک اختصاص دهد. بنیان‌گذار شرایط خود را در سندی به نام وقف‌نامه (vakfiye) می‌نویسد: به چند دانشجو بورس داده شود، در عمارت چه پخته شود، به هر کارمند چه مبلغی پرداخت شود، همه یک‌به‌یک آمده است. وقف را مدیری به نام متولی (mütevelli) اداره می‌کرد.

هزینهٔ کوللیه‌ها بیشتر از درآمد اجارهٔ دکان‌ها، کاروانسراها، حمام‌ها و زمین‌های کشاورزی تأمین می‌شد. برای نمونه، بازار آراستا (Arasta) درست پشت مسجد سلطان‌احمد دکان‌هایی است که برای تأمین درآمد وقف مسجد ساخته شد. حمام‌هایی مانند حمام خاصکی خُرّم‌سلطان اثر سینان نیز اغلب به‌عنوان اثر وقفی ساخته می‌شدند؛ بنا بر منابع، حمام جاغالوغلو را نیز سلطان محمود اول برای تأمین درآمد کتابخانه‌اش در ایاصوفیه ساخت.

وقف‌ها به بناهای بزرگ محدود نبودند. گفته می‌شود وقف‌هایی برای خوراک دادن به پرندگان مهاجر، سیر کردن حیوانات خیابان، شن‌ریزی راه‌ها در زمستان یا پرداخت بدهی نیازمندان وجود داشته است. امروز بخش مهمی از آثار وقفی تاریخی بر عهدهٔ اداره کل اوقاف ترکیه است.

سلیمانیه: ویترین اجتماعی یک امپراتوری

کوللیهٔ مسجد سلیمانیه که معمار سینان میان سال‌های 1550 و 1557 برای سلطان سلیمان قانونی ساخت، اوج اندیشهٔ کوللیه در دوران عثمانی است. پیرامون مسجد، مدرسه‌هایی در سطح‌های گوناگون، دارالحدیث، مدرسهٔ پزشکی، دارالشفا، عمارت، طبخانه، کاروانسرا، حمام، مکتب‌خانهٔ کودکان و دکان‌ها قرار دارد. در باغ سمت قبله آرامگاه‌های سلیمان قانونی و خُرّم‌سلطان است و در یک گوشه آرامگاه ساده و فروتنانهٔ خود سینان.

بخشی از ساختمان‌های مدرسه‌ها امروز کتابخانهٔ مهمی برای دست‌نوشته‌ها است. هنگام قدم زدن در کوچه‌های سرپایینی توجه کنید که بناها چگونه با شیب تپه جا گرفته‌اند؛ مهارت شهرسازی سینان در اینجا در مقیاسی بسیار بزرگ‌تر از هر بنای تنها دیده می‌شود. برای شناخت دیگر آثار سینان می‌توانید مسیر معمار سینان را ببینید.

کوللیهٔ فاتح: نخستین مرکز بزرگ پس از فتح

کوللیهٔ مسجد فاتح که کمی پس از فتح استانبول، میان سال‌های 1463 و 1470 ساخته شد، نخستین کوللیهٔ بزرگ عثمانی در این شهر بود. مدرسه‌هایی که در دو سوی مسجد ردیف شده بودند و به صحن ثمان (Sahn-ı Seman)، یعنی «هشت صحن» شناخته می‌شدند، از والاترین مراکز آموزشی آن دوران بودند. در این مجموعه عمارت، دارالشفا، طبخانه و کتابخانه هم بود.

مسجد امروزی در سدهٔ هجدهم بازسازی شد، چون بنای نخست در زلزلهٔ 1766 به‌شدت آسیب دیده بود؛ برخی از مدرسه‌ها اما هنوز به شکل اصلی برپایند. آرامگاه سلطان محمد فاتح نیز در حظیرهٔ سمت قبلهٔ مسجد است.

صوقوللو: کوللیه‌ای کوچک در همسایگی هتل ما

برای فهمیدن مفهوم کوللیه لازم نیست سراغ بناهای عظیم بروید. مسجد صوقوللو محمد پاشا که با چند دقیقه پیاده‌روی از هتل ما می‌رسید، کوللیه‌ای کوچک اما بی‌نقص است که سینان در آغاز دههٔ 1570 به نام صدراعظم صوقوللو محمد پاشا و همسرش اسمیهان سلطان ساخت. در زمینی شیب‌دار، مسجد، حجره‌های مدرسه که پیرامون حیاط‌اند و یک تکیه با هم طراحی شده‌اند. رسیدن به حیاط با پله‌هایی که از زیر کلاس درس مدرسه می‌گذرند، جزئیاتی است که هر بار مسافران را شگفت‌زده می‌کند.

بنای مهم دیگر محلهٔ ما، مسجد ایاصوفیه کوچک نیز ساختار یک کوللیهٔ کوچک را بازتاب می‌دهد: کلیسایی از دوران بیزانس که در آغاز سدهٔ شانزدهم به مسجد تبدیل شد و به حیاطش حجره‌های مدرسه افزوده شد.

فرهنگ سبیل و چشمه: به دنبال آب در خیابان‌ها

در جامعهٔ عثمانی رساندن رایگان آب به همه از دوست‌داشتنی‌ترین کارهای خیر بود. چشمه (çeşme) بنایی دیواری یا میدانی است که مردم از شیرش آب برمی‌داشتند؛ سبیل (sebil) کیوسک‌های کوچکی بود که در آنها مأموری از پنجره‌های مشبک برنزی به رهگذر کاسه کاسه آب می‌داد و در روزهای عید و قندیل شربت هم تعارف می‌کرد. در کتیبهٔ چشمه‌ها اغلب نام سازنده، دعایی و شعری هست که با ارزش عددی حروف، تاریخ ساخت را نشان می‌دهد.

هنگام قدم زدن در کوچه‌های سلطان‌احمد و ایاصوفیه کوچک، چشمه‌های کوچک محله را که در دیوارها جا گرفته‌اند و بیشترشان امروز خشک است، پیدا کنید. چشمهٔ سلطان احمد سوم (1728) پیش‌روی دروازهٔ اصلی کاخ توپکاپی از زیباترین آثار دورهٔ لاله است؛ فوارهٔ آلمانی در میدان سلطان‌احمد نیز هدیهٔ ویلهلم دوم، امپراتور آلمان، در سال 1901 بود و به این سنت با سبکی دیگر افزوده شده است.

نکته‌هایی برای گشت در کوللیه‌ها

• به مسجد بسنده نکنید؛ حیاط و پیرامون آن را بگردید. مدرسه، آرامگاه و حظیره معمولاً پشت یا کنار مسجد است.
• به کتیبهٔ بالای درها نگاه کنید؛ اغلب می‌فهمید بنا به نام چه کسی و در چه زمانی ساخته شده است.
• برخی از مدرسه‌ها و عمارت‌ها امروز کتابخانه، مرکز فرهنگی یا کاربری دیگری دارند؛ ممکن است همیشه نتوان وارد فضای درونی شد.
• اگر دربارهٔ تجربهٔ حمام کنجکاوید، راهنمای فرهنگ حمام ما برای نخستین‌بار رفتن‌ها اطلاعات کاربردی دارد.
• هنگام ورود به مسجد پوشش پوشیده انتخاب کنید و وقت نماز را در نظر بگیرید.