درون مسجدهای استانبول به جای نقاشی و مجسمه با نوشته، کاشی و نقش آراسته شده و بخش بزرگی از آنچه تزیین به نظر می‌رسد، در واقع متنی است که میتوان خواند. خوشنویسی نام خدا و پیامبر و آیه‌های قرآن را به بخشی از معماری تبدیل می‌کند و کاشیهای ایزنیک و نقش‌های هندسی به این متن رنگ و ریتم می‌بخشند. اگر چند خط و نقش اصلی را بشناسید، نگاهتان به مسجد یکسره عوض میشود.
در این صفحه7
چرا نوشته به‌جای تصویر؟
در سنت اسلامی در مکانهای عبادت از تصویر کردن انسان و حیوان پرهیز میشود. پایهٔ آن دوری از هر چیزی است که شبیه بتپرستی باشد و متوجه کردن توجه فقط به خدا؛ این رویکرد به برخی حدیث‌ها تکیه دارد. این بدان معنا نیست که در فرهنگ اسلامی هیچ تصویری وجود ندارد: در دست‌نوشته‌های کتابخانه‌های سلطنتی عثمانی مینیاتورهای پرباری دیده میشود. اما در مسجد زبان هنر، نوشته، گیاه و هندسه است.
به این ترتیب نوشتن از ابزاری ساده برای ارتباط به والاترین هنر تبدیل شد. عثمانی‌ها این هنر را حسن خط (hüsn-i hat) یعنی «خط زیبا» می‌نامیدند؛ خوشنویس (hattat) سال‌ها نزد استادی شاگردی می‌کرد و با گرفتن اجازه‌نامه (icazet) به جایگاه خود می‌رسید. سنت خوشنویسی ترکیه در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو نیز ثبت شده است.
لوحههای غول‌پیکر ایاصوفیه
وقتی وارد ایاصوفیه می‌شوید، یکی از نخستین چیزهایی که توجه را جلب می‌کند لوحههای گرد و عظیمی است با حروف زرین بر زمینهٔ سبز که در گوشه‌های فضای اصلی آویخته‌اند. این هشت لوحه را خوشنویس بزرگ آن دوران، قاضیعسکر مصطفی عزت افندی، نوشته و در مرمت بزرگ سال‌های 1847–1849 در زمان سلطان عبدالمجید نصب شدهاند. گفته میشود قطر آنها حدود هفت‌ونیم متر است و در شمار بزرگ‌ترین لوحههای خوشنویسی جهان اسلام‌اند.
بر لوحهها این نام‌ها نوشته شده است: الله، محمد، چهار خلیفه ابوبکر، عمر، عثمان و علی، و نوادگان پیامبر حسن و حسین. بنا بر منابع، آیهٔ سورهٔ نور که در میانهٔ گنبد است نیز اثر همین خوشنویس است. قرار گرفتن موزاییک‌های بیزانسی و خوشنویسی عثمانی در کنار هم زیر یک گنبد، تاریخ لایه‌لایهٔ پانزده‌قرنهٔ بنا را خلاصه می‌کند.
نوشته‌هایی که بیشتر در مسجدها می‌بینید
کتیبه‌های مسجد بیشتر به عربی است و لوحههای بزرگ معمولاً به خط ثلث جلی (celî sülüs) نوشته میشود؛ خط زاویه‌دارتر کوفی و خط نسخ کتاب‌ها را نیز می‌بینید. در هم رفتن حروف برای ساختن یک ترکیب را استیف (istif) می‌نامند. شناخته‌شده‌ترین نوشته‌ها اینهاست:
- بسمله: «بسم‌الله الرحمن الرحیم»، یعنی «به نام خدای بخشنده و مهربان». بالای در‌ها و آغاز نوشته‌ها فراوان دیده میشود.
- کلمهٔ توحید (Kelime-i Tevhid): «لا اله الا الله محمد رسول الله»، یعنی «خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد فرستادهٔ اوست»؛ جملهٔ بنیادین باور اسلامی.
- آیة الکرسی: آیهٔ 255 سورهٔ بقره که از عظمت خدا سخن می‌گوید و ممکن است به صورت نواری بلند دور پایهٔ گنبد یا بالای پنجره‌ها بیاید.
- آیهٔ نور: آیهٔ 35 سورهٔ نور که با «الله نور السماوات و الارض» آغاز میشود. به دلیل معنای مرتبط با روشنایی، بر گنبدها بسیار نوشته میشود.
- آیهٔ محراب: در بسیاری از مسجدهای عثمانی بالای محراب آیهٔ 37 سورهٔ آل‌عمران است که از وارد شدن حضرت زکریا به محراب سخن می‌گوید.
- امضا و تاریخ: در گوشهٔ پایین لوحههای بزرگ دنبال امضای خوشنویس و تاریخ هجری بگردید؛ نشان می‌دهد اثر را چه کسی و چه زمانی نوشته است.
کاشیهای ایزنیک: رستمپاشا، صوقوللو و سلطاناحمد
سدهٔ شانزدهم دوران طلایی کاشی‌سازی ایزنیک است. آبی کبالتی، فیروزه‌ای، سبز و به‌ویژه سرخ مرجانی برجسته که پس از دههٔ 1550 پدیدار شد، نشان این دوره است. نقشها از گیاهانی مانند لاله، میخک، سنبل، گل سرخ، گل انار و سرو تشکیل میشود که اغلب بازتاب باغ بهشت تفسیر می‌شوند.
مسجد رستمپاشا در منطقهٔ امینونو (Eminönü) تقریباً سراسر با کاشی ایزنیک پوشیده است و از نظر تنوع نقش، غنی‌ترین نمونهٔ شهر است. در مسجد صوقوللو محمد پاشا که نزدیک هتل ماست، کاشیهای دیوار قبله و نوارهای خوشنویسی هماهنگی بی‌نقصی دارند؛ بنا بر روایت، بر در، محراب و منبر آن تکه‌های کوچکی از حجرالاسود کعبه نصب شده است. و این کاشیهای داخلی است، که گفته میشود شمارشان از بیست هزار بیشتر است، که نام «مسجد آبی» را به مسجد سلطاناحمد داده است.
نقش‌های بی‌پایان: هندسه و گل‌وبرگ
بر لنگه‌های در، منبرها، شبکهٔ پنجره‌ها و سقف‌ها ستاره‌ها و چندضلعی‌های درهم‌تنیده را می‌بینید. این نقش‌های هندسی چنان ساخته می‌شوند که می‌توانند در هر جهت تا بی‌نهایت ادامه یابند و بسیاری از تفسیرکنندگان آن را با اندیشهٔ یگانگی و بی‌پایانی خدا پیوند می‌دهند. نقش رومی (rumi) که از شاخه‌های پیچان و برگ‌های شکافته ساخته میشود و نقش ختایی (hatayi) که از گل و غنچه پدید می‌آید، زبان بنیادین تزیین کاشی و نقاشی روی گچ و چوب است.
لاله در هنر عثمانی جایگاه ویژه‌ای دارد. وقتی به خط عثمانی نوشته میشود، واژهٔ «لاله» از همان حروف واژهٔ «الله» ساخته میشود؛ این همانندی را اغلب از دلیل‌های محبوبیت این نقش می‌شمارند. برای دیدن نزدیک نقشها، نرده‌های منبر و حاشیهٔ پنجره‌ها نقطهٔ شروع خوبی‌اند.
تذهیب و ابری: ظرافت‌های هنرهای کتاب
خوشنویسی معمولاً تنها نیست. تذهیب (tezhip) هنر آراستن حاشیهٔ قرآن‌های خطی و لوحهها با طلا و رنگ است؛ واژه به معنای «زراندود کردن» است. ابری (ebru) هنر آراستن با ریختن رنگ بر آبی است که با کتیرا غلیظ شده و سپس انتقال آن به کاغذ؛ در گذشته در جلد کتاب‌ها و حاشیهٔ لوحههای خوشنویسی به کار می‌رفت. هنر ابری ترکیه در سال 2014 در فهرست یونسکو ثبت شد.
برای دیدن نزدیک این هنرها، گنجینهٔ خوشنویسی موزهٔ آثار ترکی و اسلامی در میدان سلطاناحمد، کاخ توپکاپی و موزهٔ ساکیپ سابانجی در امیرگان نشانی‌های بسیار خوبی هستند.
مسیر پیاده‌روی کوتاه «خواندن» از هتل
- مسجد صوقوللو محمد پاشا: به هماهنگی کاشی و نوشته بر دیوار قبله نگاه کنید.
- مسجد ایاصوفیه کوچک: فضایی ساده که سرستون‌های بیزانسی و کتیبه‌های عثمانی در آن کنار هم‌اند.
- مسجد سلطاناحمد: نوارهای نوشته در گنبد و نیم‌گنبدها و کاشیهای طبقهٔ بالا.
- ایاصوفیه: لوحههای غول‌پیکر و آیهٔ نور در گنبد.
- موزهٔ آثار ترکی و اسلامی: قرآن‌های خطی و نمونه‌های تذهیب و خوشنویسی.
سعی کنید خارج از وقت نماز وارد مسجدها شوید و قواعد پوشش را رعایت کنید؛ جزئیات در راهنمای آداب بازدید از مسجد ما آمده است. برای کارکرد محراب، منبر و گنبد، مقالهٔ مسجد چیست و برای معماری بیشتر، مسیر معمار سینان را ببینید.
پرسش‌های متداول
چرا در مسجدها تصویر انسان نیست؟
در سنت اسلامی در مکانهای عبادت از تصویر کردن انسان و حیوان پرهیز میشود؛ هدف دوری از هر چیزی است که یادآور بتپرستی باشد و متوجه کردن توجه به خدا. به همین دلیل در مسجدها از نوشته، گیاه و نقش هندسی استفاده میشود.
بر لوحههای گرد بزرگ ایاصوفیه چه نوشته شده است؟
نامهای الله، محمد، چهار خلیفه (ابوبکر، عمر، عثمان، علی) و حسن و حسین. این لوحهها در میانهٔ سدهٔ نوزدهم به دست قاضیعسکر مصطفی عزت افندی نوشته شدهاند.
کاشیهای ایزنیک را در کدام مسجد بهتر میتوان دید؟
مسجد رستمپاشا از نظر غنای نقشها تأثیرگذارترین نمونه است. مسجد صوقوللو محمد پاشا و مسجد سلطاناحمد نیز نمونههایی دیدنی از کاشی دارند.
آیا میتوانم خودم خوشنویسی و ابری را امتحان کنم؟
در استانبول کارگاهها و کلاسهای معرفی کوتاه خوشنویسی و ابری برگزار میشود. پذیرش ما میتواند دربارهٔ گزینههای روز راهنمایی کند.
