مسجد جامع بزرگ ایاصوفیه

گنبدی که در پنج سال ساخته شد

بنایی که امروز می‌بینید سومین کلیسای این مکان است. نخستین کلیسا یک باسیلیکا از سدهٔ چهارم بود؛ جانشین آن که در دورهٔ تئودوسیوس دوم بازسازی شده بود، در جریان شورش نیکا در سال 532 در آتش سوخت. ژوستینیان بی‌درنگ به‌جای بنّایان معمولی، دو دانشمند را به کار گرفت، یعنی آنتمیوس تراللی و ایسیدوروس میلتوسی، و کلیسای عظیم تازه در سال 537 گشایش یافت.

گنبد نخست پس از زمین‌لرزه‌های سال 558 فروریخت و ایسیدوروس جوان‌تر آن را با انحنایی تندتر دوباره ساخت. چهل پنجره بر پایهٔ گنبد حلقه زده است و پوستهٔ آن را بر نور شناور می‌نمایاند؛ پروکوپیوس مورخ نوشته است که گنبد گویی با زنجیری زرین از آسمان آویخته شده است. این گنبد با قطر حدود 31 متر، قرن‌ها یکی از وسیع‌ترین فضاهای سرپوشیدهٔ جهان را تاج می‌بخشید.

کلیسا، مسجد، موزه و دوباره مسجد

پس از فتح عثمانی در سال 1453، سلطان محمد فاتح کلیسا را به مسجد تبدیل کرد. پس از آن مناره‌ها، محراب و منبر افزوده شد و معمار بزرگ سینان پشت‌بندهایی برای استحکام بنا ساخت و آرامگاه سلیم دوم را در محوطه طراحی کرد. در سال‌های 1847 تا 1849 برادران فوساتی، معماران سوئیسی-ایتالیایی، به فرمان سلطان عبدالمجید مرمتی گسترده انجام دادند و لوح‌های گردِ خوشنویسی که امروز می‌بینید را خوشنویس برجسته، قاضی‌عسکر مصطفی عزت افندی نوشت.

بنا در سال‌های 1934 و 1935 به موزه تبدیل شد و در ژوئیهٔ 2020 دوباره به مسجد بازگشت. از ژانویهٔ 2024 طبقهٔ همکف برای عبادت اختصاص یافته و رایگان است، در حالی که بازدیدکنندگان خارجی از ورودی جداگانه وارد می‌شوند و برای دیدن گالری‌های بالا بلیت می‌خرند. مقررات در سال‌های اخیر چند بار تغییر کرده است؛ پیش از رفتن، اعلامیه‌های رسمی را بررسی کنید.

در گالری‌های بالا به چه چیزهایی توجه کنید؟

• موزاییک دیسیس: لوحی از سدهٔ سیزدهم در گالری جنوبی که مسیح را میان حضرت مریم و یحیای تعمیددهنده نشان می‌دهد. چهره‌های آن با سایه‌روشن‌های نرم، از اوج‌های هنر بیزانسی است.
• لوح امپراتریس زوئه: مسیح در میان کنستانتین نهم مونوماخوس و امپراتریس زوئه. چهره و نام امپراتور بعدها تغییر داده شده است؛ به نوشتهٔ وصله‌شدهٔ کتیبه دقت کنید.
• لوح کومننوس: یوحنای دوم کومننوس و امپراتریس ایرنه در دو سوی حضرت مریم و کودک؛ گیسوان بافتهٔ روشن ایرنه توجه را جلب می‌کند.
• در مرمرین: پنل‌های سنگی که به شکل در چوبی تراشیده شده‌اند؛ طبق افسانه دو لنگهٔ آن نماد بهشت و دوزخ است.
• نوشته‌های وایکینگی: حروف رونی که بر نرده‌ای از گالری خراشیده شده و گمان می‌رود کار یکی از نگهبانان وارنگی باشد؛ بخش خوانای آن نام هالفدان را می‌رساند.
• منظره از بالا: از گالری می‌توانید هشت لوح گردِ عظیم و دو خمرهٔ مرمرین هلنی را ببینید که در زمان سلطان مراد سوم از پرگامون آورده شدند.

مقررات بازدید و پوشش مناسب

بانوان باید موی خود را بپوشانند و همه باید شانه‌ها و زانوها را بپوشانند؛ شلوارک برای آقایان نیز مناسب نیست. در اوقات نماز، به‌ویژه نماز ظهر جمعه، جریان بازدید ممکن است متوقف یا کند شود. راهنمای آداب بازدید از مسجد ما جزئیات را توضیح می‌دهد.

در باغ سمت جنوبی، آرامگاه‌های کاشی‌کاری‌شدهٔ سلیم دوم، مراد سوم و محمد سوم و آب‌نمای وضوی زیبایی از سدهٔ هجدهم میلادی استراحتگاه آرامی در دوری از شلوغی است.

از هتل ساربان چگونه برویم؟

از هتل ما در محلهٔ ایاصوفیه کوچک (Küçük Ayasofya) پیاده‌روی آسانی است: از شیب خیابان بالا بروید و از کنار مسجد صوقوللو محمدپاشا بگذرید، سپس تمام طول میدان هیپودروم را طی کنید؛ ایاصوفیه درست روبه‌رویتان سر برمی‌آورد. اگر تراموا را ترجیح می‌دهید، ایستگاه سلطان‌احمد (Sultanahmet) در خط T1 درست کنار آن است.

پس از بازدید، آب‌انبار باسیلیکا در گوشهٔ روبه‌رو است و دروازهٔ اصلی کاخ توپکاپی درست پشت بنا، ابتدای خیابان سوغوک‌چشمه (Soğukçeşme) قرار دارد.