Kalenderhane Camii, Valens Su Kemeri'nin doğu ucunun hemen dibinde yer alan, genellikle Theotokos Kyriotissa Kilisesi olarak tanımlanan 12. yüzyıl Bizans kilisesidir. Fetihten sonra Kalenderî dervişlerine verildiği için bu adı almıştır. Küçük ölçeğine rağmen, özgün mermer kaplamaları ve restorasyonda ortaya çıkan olağanüstü freskleriyle Bizans meraklıları için İstanbul'un gizli hazinelerinden biridir.
Bu sayfada5
Kilise, tekke, cami: katman katman bir yapı
Kazılar, bu alanda önce bir Roma hamamının, ardından birbirini izleyen kiliselerin bulunduğunu gösterdi. Bugün gördüğünüz yapı 12. yüzyılın sonlarına tarihlenir ve araştırmacıların çoğu tarafından Meryem Ana'ya adanmış Theotokos Kyriotissa Kilisesi olarak tanımlanır. Plan, merkezi bir kubbenin dört kolla çevrelendiği haç biçimli bir düzendir.
1204'teki Latin istilası sırasında kilise bir süre Latin rahiplerce kullanıldı. İstanbul'un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed yapıyı Kalenderî dervişlerine tahsis etti; ‘Kalenderhane’ adı buradan gelir. Daha sonra cami olarak düzenlenen yapıya minare eklendi.
Aziz Francesco freskleri: bir sanat tarihi keşfi
1960'lı ve 70'li yıllarda yürütülen kapsamlı restorasyon ve araştırma çalışmaları sırasında, yapının bir şapelinde Assisili Aziz Francesco'nun hayatını anlatan 13. yüzyıl fresklerine ulaşıldı. Latin dönemine ait bu resimler, azizin hayatını konu alan bilinen en erken döngülerden biri olarak kabul edilir. Kaynaklara göre bu buluntuların önemli bir bölümü koruma amacıyla yerinden alınarak İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ne taşınmıştır.
Bugün camiye girdiğinizde duvarları kaplayan renkli Bizans mermer panoları ve kemer profilleri yapının kilise geçmişini açıkça hissettirir. İç mekân sade, dingin ve ibadete açıktır.
Neler görülmeli?
- Özgün mermer kaplamalar: Duvarlarda Bizans döneminden kalan renkli mermer paneller.
- Haç planlı iç mekân: Merkezi kubbe ve dört kolun oluşturduğu kompakt, uyumlu düzen.
- Dış cephe tuğla işçiliği: Bizans'a özgü taş-tuğla dizileri ve kemer detayları.
- Valens Su Kemeri ile ilişkisi: Caminin avlusundan çıktığınızda kemerin doğu ucu hemen yanınızdadır.
- Yakın çevre: İstanbul Üniversitesi'nin arka tarafı ve Vezneciler'in öğrenci sokakları.
Ziyaret ipuçları
Kalenderhane mahalle camisi olarak hizmet verdiği için namaz vakitleri dışında kapıları kapalı olabilir; içeriyi görmek için vakitten biraz önce ya da hemen sonra gitmek daha iyi olur. İçeride sessiz olun ve cami ziyaret adabı kurallarına uyun.
Bizans'tan camiye dönüşmüş yapıları karşılaştırmak isterseniz aynı gün Zeyrek Camii ve otelimize çok yakın Küçük Ayasofya Camii'ni de görebilirsiniz. Bu tür yapıları birleştiren bir güzergâh için Bizans İstanbul'u rotası yazımıza bakın.
Sareban Hotel'den nasıl gidilir?
Otelimizden Divanyolu boyunca yürüyüp Beyazıt Meydanı'nı geçin, ardından İstanbul Üniversitesi'nin batı tarafından Vezneciler yönüne ilerleyin; cami, Valens Su Kemeri'nin doğu ucunun hemen güneyindedir. Toplu taşımayla T1 tramvayında Beyazıt-Kapalıçarşı ya da Laleli-Üniversite durağında inip kısa bir yürüyüşle ulaşabilirsiniz; Vezneciler metro istasyonu da çok yakındır.
Sık sorulan sorular
Kalenderhane Camii eskiden kilise miydi?
Evet. Yapı 12. yüzyıl sonlarına ait bir Bizans kilisesidir ve genellikle Theotokos Kyriotissa Kilisesi olarak tanımlanır. Fetihten sonra camiye dönüştürülmüştür.
Kalenderhane adı nereden geliyor?
Fatih Sultan Mehmed'in yapıyı Kalenderî dervişlerine tahsis etmesinden gelir.
Aziz Francesco freskleri camide görülebilir mi?
Kaynaklara göre fresklerin önemli bir bölümü korunmak üzere İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ne taşınmıştır; camide bugün daha çok mermer kaplamalar ve mimari detaylar görülür.
