مسجد ایاصوفیه کوچک (کلیسای سرجیوس و باکوس مقدس)

گنبدی که پیش از ایاصوفیه ساخته شد: کلیسایی با 1500 سال قدمت

این کلیسا درست در کنار کاخ هرمیسداس ساخته شد، جایی که ژوستینیان پیش از رسیدن به تخت امپراتوری در آن زندگی می‌کرد. بنا بر روایت‌ها، ژوستینیان جوان در زمان عمویش ژوستین یکم به توطئه‌گری متهم شد و در معرض اعدام قرار گرفت؛ اما قدیسان سرجیوس و باکوس در خواب امپراتور ظاهر شدند و او را نجات دادند. ساختن این کلیسا را اغلب ادای دینی به همین نجات می‌دانند. چون ساخت آن چند سال زودتر از بنای کنونی ایاصوفیه آغاز شد و گنبدی شبیه به آن دارد، مردم آن را «ایاصوفیه کوچک» نامیدند.

مدت‌ها گفته می‌شد که این بنا «تمرینی» برای گنبد بزرگ بوده است؛ اما اکنون بسیاری از مورخان بر این باورند که کار دو کارگاه تا حد زیادی هم‌زمان پیش می‌رفته است. طرح بنا از یک هستهٔ هشت‌ضلعی تشکیل شده که درون مستطیلی نامنظم جای گرفته است. هشت ستون‌پایه گنبدی ترک‌دار (شبیه کدو) را نگه می‌دارند و فضای داخلی را موج‌دار و ملایم نشان می‌دهند. ستون‌های هر دو طبقه یکی در میان از مرمر سبز و مرمر متمایل به قرمز هستند.

از کلیسا به مسجد: لایهٔ عثمانی

در اوایل قرن شانزدهم، در زمان سلطان بایزید دوم، حسین‌آقا، رئیس خواجگان «باب‌السعاده» در کاخ، این کلیسا را به مسجد تبدیل کرد. او مناره، ایوان ورودی و حجره‌های مدرسه را که دور حیاط را فرا گرفته‌اند افزود و آرامگاه او هنوز نزدیک ورودی برپاست. زلزله و رطوبت در طول قرن‌ها به بنا آسیب زدند و راه‌آهنی که اواخر قرن نوزدهم درست در کنار آن کشیده شد، لرزش پیوسته‌ای به همراه آورد. مرمتی گسترده که در اواسط دههٔ نخست این قرن به پایان رسید، نور و یکپارچگی را به فضای داخلی بازگرداند.

حیاط جایی است که محله در آن نفس می‌کشد: سایهٔ درخت چنار، حوض و آب‌نمای ساده و همسایه‌هایی که جلوی حجره‌های قدیمی مدرسه چای می‌نوشند. وقتی در کوچه‌پس‌کوچه‌های ایاصوفیه کوچک و قادرغا ایستاده‌اید، باورکردنی نیست که ازدحام گروه‌های توریستی فقط چند صد متر آن‌طرف‌تر است.

در داخل مسجد به چه چیزهایی نگاه کنیم؟

• نوار کتیبهٔ یونانی: شعری بلند که بر کتیبهٔ بالای ستون‌های طبقهٔ همکف حک شده و از ژوستینیان، تئودورا و قدیس سرجیوس یاد می‌کند؛ یکی از زیباترین کتیبه‌های بیزانسی شهر.
• سرستون‌های تک‌نگاره‌دار: در سرستون‌های ظریف‌کاری‌شده به دنبال حروف در هم تنیدهٔ زوج امپراتوری بگردید.
• گنبد ترک‌دار: در مرکز بایستید و به بالا نگاه کنید؛ خواهید دید نوری که از پنجره‌ها می‌تابد گنبد را چقدر سبک نشان می‌دهد.
• ایوان‌های بالایی: بهترین جا برای دیدن کامل طرح هشت‌ضلعی؛ البته دسترسی به آن همیشه باز نیست.
• آرامگاه حسین‌آقا و حیاط مدرسه: چند دقیقه در اینجا بمانید تا لایهٔ عثمانی بنا را بهتر بشناسید.

آداب بازدید و بهترین ساعت‌ها

ورود رایگان است و چون مسجدی فعال است، هنگام نمازها بازدید برای مدتی کوتاه متوقف می‌شود. از بانوان انتظار می‌رود موی خود را بپوشانند، همه باید شانه و زانو را بپوشانند و کفش‌ها دم در درآورده می‌شوند. جزئیات بیشتر را در راهنمای آداب بازدید از مساجد بخوانید. صبح زود یا ساعات آرام پایان عصر بهترین زمان است، چون نور ملایم گنبد را پر می‌کند.

از هتل ساربان چگونه برویم؟

این مسجد نزدیک‌ترین همسایهٔ تاریخی ماست: از خیابان جینجی میدانی (Cinci Meydanı Sokağı) تا چند خیابان به سمت دریا پیاده بروید؛ مناره به محض پیچیدن سر نبش پیدا می‌شود. پس از بازدید می‌توانید سربالایی را تا مسجد صوقوللو محمد پاشا ادامه دهید یا سرازیری را تا پیاده‌راه ساحلی خیابان کندی پایین بروید. مسیر را روی نقشه در صفحهٔ موقعیت ببینید.