معنای روزه و ماه رمضان: سحری، افطار، تراویح و ماهیا

معنای روزه: انضباط، همدلی و سپاس

روزه (در عربی صوم) یکی از ارکان پنج‌گانهٔ اسلام است. در قرآن آمده است که روزه همان‌گونه که بر امت‌های پیشین واجب شد، بر مسلمانان نیز واجب شده و هدف آن تقواست، یعنی آگاهی هوشیارانه و محترمانه نسبت به خدا.

روزه‌دار از زمان امساک تا اذان مغرب چیزی نمی‌خورد و نمی‌آشامد (حتی آب)، سیگار نمی‌کشد و از آمیزش دوری می‌کند. اما بسیاری از مسلمانان می‌گویند دشواری اصلی روزه نگه داشتن زبان و خشم است. گرسنگی در طول روز به درک حال فقیران کمک می‌کند و نخستین جرعهٔ آب هنگام افطار ارزش ساده‌ترین نعمت‌ها را یادآوری می‌کند.

چه کسانی روزه نمی‌گیرند؟

روزه بر مسلمانان بالغ، سالم و عاقل واجب است. به‌طور کلی، افراد زیر معاف‌اند یا می‌توانند روزه را به تأخیر بیندازند:

• کودکان: پیش از بلوغ روزه واجب نیست؛ بسیاری از خانواده‌ها با «روزهٔ نیم‌روزه» (tekne orucu) کودکان را به روزه عادت می‌دهند.
• بیماران: کسانی که روزه به سلامتشان آسیب می‌زند روزه نمی‌گیرند و پس از بهبودی روزه‌های از دست رفته را قضا می‌کنند.
• مسافران: کسانی که در سفرند می‌توانند روزه را به تأخیر بیندازند و بعداً قضا کنند.
• زنان باردار و شیرده: اگر نگران آسیب به خود یا کودک باشند می‌توانند روزه نگیرند و بعداً قضا کنند.
• زنان در دورهٔ عادت ماهانه: در این روزها روزه گرفته نمی‌شود و بعداً قضا می‌شود.
• سالمندان و بیماران مزمن: کسانی که توان روزه گرفتن ندارند، برای هر روز به اندازهٔ سیر کردن یک نیازمند فدیه می‌دهند.

ماهی که هر سال 11 روز جلو می‌افتد

تقویم هجری بر حرکت ماه استوار است و یک سال قمری حدود 11 روز از سال خورشیدی کوتاه‌تر است. بنابراین رمضان هر سال حدود 11 روز زودتر از سال قبل آغاز می‌شود و در حدود 33 سال همهٔ فصل‌ها را می‌گردد.

این موضوع مدت روزه را هم تغییر می‌دهد: در رمضان زمستانی روزه کوتاه است، اما در اوج تابستان در استانبول می‌تواند از 17 ساعت فراتر رود. در ترکیه تاریخ آغاز و پایان رمضان از پیش در تقویم رسمی ریاست امور دینی (Diyanet) تعیین می‌شود؛ اگر سفر برنامه‌ریزی می‌کنید، تاریخ‌های همان سال را بررسی کنید.

سحری و طبل‌نوازان رمضان

سحری غذایی است که در آخرین ساعت‌های شب، پیش از آغاز روزه خورده می‌شود. خوراک سبک اما سیرکننده، آب فراوان و چای ترجیح داده می‌شود. روایت شده است که حضرت محمد برخاستن برای سحری را توصیه کرده است.

یکی از دوست‌داشتنی‌ترین سنت‌های رمضان در استانبول طبل‌نواز (davulcu) است: مدتی پیش از سحری در کوچه‌های محله طبل می‌زند و شعرهای کوتاه آهنگین (mâni) می‌خواند تا مردم را بیدار کند. حتی در عصر ساعت‌های زنگ‌دار این سنت زنده است؛ در پایان ماه طبل‌نوازان خانه‌به‌خانه می‌گردند و انعام می‌گیرند. اگر در شهر قدیمی اقامت دارید، کاملاً ممکن است نیمه‌شب صدای طبل بشنوید.

افطار: سفره‌ای که با اذان مغرب گشوده می‌شود

افطار لحظه‌ای است که با اذان مغرب روزه گشوده می‌شود. به پیروی از سنت پیامبر، بسیاری روزه را با خرما یا جرعه‌ای آب باز می‌کنند؛ سپس سوپ، زیتون، پنیر، نان گرد رمضان (Ramazan pidesi) و غذاهای اصلی می‌آید. «گولاچ» (güllaç)، دسری سبک از ورقه‌های نازک خیس‌خورده در شیر، ویژهٔ همین ماه است.

درست پیش از اذان، شهر پرهیاهو می‌شود: جلوی نانوایی‌ها صف نان تازه می‌بندد و ترافیک سنگین می‌شود. وقتی اذان گفته می‌شود، خیابان‌ها ناگهان آرام می‌شوند. دربارهٔ سفره‌های افطار همگانی و برنامه‌های رمضان در میدان سلطان‌احمد در نوشتهٔ رمضان در استانبول توضیح داده‌ایم.

نماز تراویح و شب قدر

در شب‌های رمضان، پس از نماز عشا، نماز تراویح (teravih) به جماعت خوانده می‌شود. در شیوهٔ حنفی تراویح بیست رکعت است، و در برخی مساجد هر شب بخشی از قرآن خوانده می‌شود تا در طول ماه همهٔ قرآن ختم شود.

مساجدی مانند مسجد سلطان‌احمد، مسجد سلیمانیه و مسجد ایوب سلطان در تراویح از جماعتی که به حیاط‌ها سرریز می‌شود پر می‌شوند. شب قدر (Kadir Gecesi) که در ده شب پایانی رمضان قرار دارد و باور بر این است که شب آغاز نزول قرآن بوده است، در ترکیه شب 27 رمضان گرامی داشته می‌شود؛ جزئیات در نوشتهٔ قندیل‌ها و شب‌های مبارک.

ماهیا: نوشته‌هایی از نور میان مناره‌ها

ماهیا (mahya) هنر نوشتن یا نقاشی در آسمان با چراغ‌هایی است که بر طناب‌هایی میان دو مناره آویخته می‌شود و سنتی ویژهٔ استانبول عثمانی است. به روایتی نخستین ماهیاها در اوایل سدهٔ هفدهم برپا شد. چراغ‌های روغنی جای خود را به لامپ داده‌اند، اما استادی این کار هنوز در دست چند ماهیاساز است.

چون ماهیا دست‌کم دو مناره می‌خواهد، این سنت بیشتر در مساجد سلطانی دیده می‌شود. در شب‌های رمضان میان مناره‌های مساجدی مانند سلطان‌احمد، سلیمانیه و مسجد جدید (Yeni Cami) سلام‌هایی مانند «خوش آمدی ای رمضان» یا پیام‌های کوتاهی دربارهٔ شریک شدن و مهربانی می‌درخشد.

نکته‌هایی برای کسانی که در رمضان به استانبول می‌آیند

• رستوران‌ها، کافه‌ها و موزه‌ها باز می‌مانند؛ خوردن و آشامیدن برای کسانی که روزه نیستند کاملاً عادی است.
• در خیابان، به‌ویژه پیرامون مساجد و در حمل‌ونقل عمومی، کمی محتاط‌تر خوردن و آشامیدن به‌عنوان ادب قدر دانسته می‌شود، اما اجباری نیست.
• در ساعت پیش از افطار ترافیک و حمل‌ونقل عمومی بسیار شلوغ می‌شود و هنگام غروب جا در رستوران‌ها پر است؛ پس شام را از پیش برنامه‌ریزی کنید.
• دعوت به افطار نشانهٔ واقعی مهمان‌نوازی است. گفتن «Hayırlı Ramazanlar» (رمضانتان مبارک) همیشه با گرمی پذیرفته می‌شود.
• رمضان با عید فطر سه‌روزه پایان می‌یابد و شهر ممکن است بسیار شلوغ شود؛ راهنمای عیدها را ببینید.