بخش تبرکات مقدس کاخ توپکاپی: تاریخچه، آثار و آداب بازدید

تبرکات چگونه به استانبول آمد؟

سلطان سلیم یاووز در لشکرکشی سال‌های ⁦1516–1517⁩ دولت ممالیک را شکست داد و سوریه، فلسطین و مصر را به قلمرو عثمانی افزود. پس از این پیروزی شریف مکه نیز حاکمیت عثمانی را پذیرفت و بنا بر روایت کلیدهای مکه را برای سلطان فرستاد. سلیم لقب خادم‌الحرمین (Hâdimü’l-Haremeyn) یعنی «خدمتگزار دو شهر مقدس» را به کار برد. برخی اشیای منسوب به پیامبر که در قاهره بود نیز در همین دوره به استانبول آورده شد.

در سده‌های بعد مجموعه گسترش یافت. هر بار که پوشش‌ها و قفل‌های کعبه نو می‌شد، قطعه‌های کهنه به استانبول فرستاده می‌شد. بنا بر منابع، در جنگ جهانی اول برخی از اشیای مقدس مدینه نیز برای حفاظت به استانبول آورده شد. تبرکات در بخش حاص اودا (Has Oda)، یعنی اتاق خاص، نگهداری می‌شود که پس از فتح در دوران سلطان محمد فاتح ساخته شد و آپارتمان خصوصی سلطان بود.

مهم‌ترین تبرکات

• خرقهٔ سعادت (Hırka-i Saadet): خرقهٔ حضرت محمد (ص). بنا بر روایت، پیامبر آن را در برابر قصیده‌ای که شاعر، کعب بن زهیر، خواند به او بخشید. در صندوقی زرین و در اتاقی جداگانه نگهداری می‌شود؛ بازدیدکنندگان خود خرقه را نمی‌بینند، بلکه اتاق و صندوق را می‌بینند.
• پرچم شریف (Sancak-ı Şerif): پرچمی که به پیامبر منسوب است. در دوران عثمانی همراه لشکرکشی‌های بزرگ برده می‌شد و در زمان جنگ با آیین گشوده می‌شد. بنا بر منابع آخرین بار در آغاز جنگ جهانی اول گشوده شد.
• ریش شریف و دندان سعادت (Sakal-ı Şerif, Dendân-ı Saadet): تارهایی که از ریش پیامبر شمرده می‌شود و قطعه‌ای از دندانی که روایت می‌شود در جنگ احد شکست، در جعبه‌های ویژه به نمایش درآمده است.
• مُهر سعادت و نامهٔ سعادت (Mühr-i Saadet, Nâme-i Saadet): مهری منسوب به پیامبر و نامه‌ای که گفته می‌شود به یکی از فرمانروایان آن زمان فرستاده شده است.
• شمشیرها: شمشیرهایی منسوب به پیامبر، چهار خلیفه و دیگر صحابه، از چشمگیرترین آثار این بخش است.
• تبرکات کعبه: کلیدها و قفل‌های کعبه، پرده‌های در، ناودان زرین (Mîzâb-ı Rahmet) و غلاف‌هایی که برای حجرالاسود ساخته شده است.
• اشیای منسوب به پیامبران: به‌طور سنتی اشیایی مانند عصای حضرت موسی و عمامهٔ حضرت یوسف نیز به نمایش درمی‌آید. هرچند انتساب برخی از این اشیا از نظر تاریخی محل بحث است، ارزش معنوی‌ای که سده‌هاست با خود دارند همچنان بزرگ است.

سنت تلاوت بی‌وقفهٔ قرآن

وقتی وارد بخش تبرکات مقدس می‌شوید، نخستین چیزی که اغلب به استقبالتان می‌آید صداست: قرآنی که حافظی زنده می‌خواند. بنا بر روایت، سلطان سلیم یاووز فرمان داد کنار خرقهٔ سعادت شب و روز بی‌وقفه قرآن خوانده شود و این وظیفه سده‌ها به دست حافظانی که نوبتی کار می‌کردند ادامه یافت. این سنت با تبدیل شدن کاخ به موزه مدتی قطع شد و بعدها دوباره زنده شد؛ امروز در ساعت‌های بازدید می‌توانید تلاوت حافظان را بشنوید.

در دوران عثمانی هر سال در پانزدهم ماه رمضان سلطان و بزرگان دولت در آیینی به نام زیارت خرقهٔ سعادت (Hırka-i Saadet ziyareti) از این اتاق دیدار می‌کردند. برای دیگر سنت‌های رمضان مقالهٔ رمضان در استانبول را ببینید.

آداب بازدید و آنچه انتظار دارید

بخش تبرکات مقدس مسجد نیست، اما برای بسیاری از بازدیدکنندگان به اندازهٔ مکان عبادت مقدس است. در اتاق‌ها نور کم، زمزمه‌ها و صدای قرآن حاکم است؛ رفتار شما مستقیم بر تجربهٔ اطرافیانتان اثر می‌گذارد.

• عکس و فیلم: عکاسی و فیلم‌برداری در بخش تبرکات مقدس معمولاً ممنوع است و مسئولان در این باره سخت‌گیرند.
• سکوت: آهسته صحبت کنید و تلفن را بی‌صدا کنید. گروه‌های همراه راهنما معمولاً توضیح‌ها را بیرون می‌دهند.
• پوشش: روسری اجباری نیست، اما لباسی که شانه‌ها و زانوها را بپوشاند نشانهٔ احترام به این مکان است. بسیاری از بانوان مسلمان در اینجا به میل خود موی سر را می‌پوشانند.
• جریان رفت‌وآمد: مدت زیادی جلوی ویترین‌ها نایستید و راه را نبندید؛ هنگام شلوغی به پیشروی صف کمک کنید.
• دعا: بازدیدکنندگان مسلمان آرام صلوات می‌فرستند یا دعا می‌کنند؛ دیگر بازدیدکنندگان کافی است به این لحظه‌ها احترام بگذارند.

برنامه‌ریزی بازدید

بخش تبرکات مقدس در حیاط سوم کاخ توپکاپی قرار دارد و جزو مسیر اصلی بازدید کاخ است؛ حرم‌سرا بخشی جداگانه است. در آخر هفته‌ها، روزهای عید دینی و دوران رمضان ممکن است صف‌های طولانی شکل بگیرد؛ صبح زود آرام‌ترین زمان است. ساعت‌های بازدید و بلیت روز را از منابع رسمی بررسی کنید؛ برای گزینه‌های کارت موزه به راهنمای کارت‌های موزه ما نگاه کنید.

از هتل ما به کاخ به‌راحتی پیاده می‌توان رسید: میدان سلطان‌احمد را رد کنید و از کنار ایاصوفیه به باب همایون (Bab-ı Hümayun) برسید و در بازگشت از کوچهٔ سوغوک‌چشمه (Soğukçeşme) کنار حصار بگذرید و در پارک گلخانه (Gülhane) استراحت کنید. افزودن موزه‌های باستان‌شناسی به همان روز نیز ممکن است.

نوشته‌هایی که می‌توان همراه این مقاله خواند

برای فهم بهتر نوشته‌ها و تزیین‌های روی تبرکات به مقالهٔ خوشنویسی و کاشی و برای دیگر مکان‌های معنوی شهر به راهنمای استانبول برای مسافران مسلمان نگاه کنید. در استانبول خرقه‌ای دیگر هم هست که در مسجد خرقهٔ شریف (Hırka-i Şerif Camii) در فاتح نگهداری می‌شود و به‌طور سنتی در ماه رمضان برای بازدید گشوده می‌شود.