مولویه و سماع: از مولانا تا مولوی‌خانهٔ گالاتا و درویشان چرخان

مولانا کیست؟

مولانا جلال‌الدین رومی در سال 1207 در شهر بلخ، در محدودهٔ افغانستان امروز، زاده شد؛ پس از سفری دراز همراه خانواده در قونیه، پایتخت سلجوقیان، ساکن شد. او عالم دینی و مدرسی محترم بود که در سال 1244 دیدار با درویش سرگردان شمس تبریزی زندگی‌اش را از بنیاد دگرگون کرد. مثنوی او که به فارسی نوشته شده و نزدیک بیست‌وپنج هزار بیت دارد، از شاهکارهای ادبیات عرفانی شمرده می‌شود.

مولانا در 17 دسامبر 1273 در قونیه درگذشت. درگذشت او شب عروس (Şeb-i Arûs)، یعنی «شب عروسی»، نامیده می‌شود، زیرا از نگاه مولویان مرگ رسیدن به دوست، یعنی خدا، است. از این رو مراسم یادبودی که هر سال در دسامبر در قونیه برگزار می‌شود سوگواری نیست، جشن دیدار است. طریقت مولوی در دوران پسرش سلطان ولد سازمان یافت و آیین سماع در سده‌های بعد به شکل امروزی درآمد.

نمادهای لباس: سکه، تنوره و خرقه

هر پارچهٔ لباس سماع‌زن معنایی دارد. بنا بر تفسیر مولوی این پوشش مرگ نفس و تولد دوباره به سوی حقیقت را بازمی‌گوید:

• سکه (sikke): کلاه نمدی بلند به رنگ عسلی که بر سر می‌گذارند؛ نماد سنگ مزار نفس است. اگر در گورستان‌های عثمانی بالای سنگ، این کلاه را ببینید، یعنی آنجا یک مولوی آرمیده است.
• تنوره (tennure): دامن سفیدی که سماع‌زن هنگام چرخیدن باز می‌شود؛ نماد کفن است.
• خرقه (hırka): خرقهٔ سیاه که در آغاز آیین می‌پوشند و نماد قبر است. سماع‌زنان پیش از آغاز چرخیدن خرقه را درمی‌آورند؛ این کار رها شدن از پیوندهای دنیوی و تولد دوباره به سوی حقیقت تفسیر می‌شود.
• پوست (post): پوست سرخی که شیخ بر آن می‌نشیند؛ مرکز معنوی آیین است. سماع‌زنان هنگام عبور از برابر پوست تعظیم می‌کنند.

معنای چرخش: دست راست به آسمان، دست چپ به زمین

سماع‌زن پیش از چرخیدن دست‌هایش را بر سینه چلیپا می‌کند؛ این ایستادن گواهی بر یگانگی خدا تعبیر می‌شود. سپس دست‌ها را آهسته می‌گشاید: کف دست راست رو به آسمان است تا رحمتی را که از خدا می‌رسد بپذیرد؛ کف دست چپ رو به زمین است تا آنچه گرفته را به مردم و همهٔ هستی برساند. سماع‌زن چیزی برای خود نگه نمی‌دارد و فقط واسطه است.

چرخش از راست به چپ و پیرامون دل انجام می‌شود؛ پای چپ جای خود را بر زمین نگه می‌دارد و پای راست چرخش را ادامه می‌دهد. سماع‌زنان هم‌زمان هم گرد محور خود می‌چرخند و هم در تالار روی دایره‌ای حرکت می‌کنند؛ این حرکت را به چرخیدن سیاره‌ها هم گرد خود و هم گرد خورشید مانند می‌کنند. آیین از چهار بخش به نام سلام (selam) تشکیل می‌شود که هر یک حالی معنوی را بیان می‌کند، و با خواندن قرآن و دعا پایان می‌یابد.

نی و موسیقی مولوی

روح سماع را موسیقی حمل می‌کند. در آغاز آیین نعت شریف (Na’at-ı Şerif) که ستایش پیامبر است خوانده می‌شود، سپس ضربهٔ قودوم (kudüm) و تقسیم نی (ney taksimi) می‌آید. نی ساز بادی از نی‌ستان است و در مولویه جایگاهی ویژه دارد: بیت نخست مثنوی با «بشنو این نی چون حکایت می‌کند / از جدایی‌ها شکایت می‌کند» آغاز می‌شود. نی که از نیزار کنده شده، نماد جان آدمی است که آرزوی بازگشت به اصل خود را دارد.

نوازندهٔ نی را نی‌زن (neyzen) می‌گویند. موسیقی سماع را گروهی از نوازندگان به نام مطرب (mutrip) اجرا می‌کنند؛ افزون بر نی و قودوم، سازهایی مانند رباب، تنبور و قانون هم ممکن است در آن باشد. آیین‌های مولوی از ریشه‌دارترین و غنی‌ترین آثار موسیقی کلاسیک ترکی شمرده می‌شود.

مولوی‌خانهٔ گالاتا: نخستین خانقاه مولوی استانبول

مولوی‌خانهٔ گالاتا درست کنار تونل (Tünel)، در سال 1491 بنیان نهاده شد و نخستین مولوی‌خانه در استانبول شناخته می‌شود. سماع‌خانهٔ چوبی، حجره‌های ریاضت درویشان و حظیره‌اش امروز به‌صورت موزه قابل بازدید است. در اینجا آرامگاه شیخ غالب، از شاعران بزرگ ادبیات دیوانی، قرار دارد و بنا بر منابع ابراهیم متفرقه، بنیان‌گذار نخستین چاپخانهٔ ترکی عثمانی، نیز در حظیره آرمیده است.

در سال 1925 با قانونی همهٔ تکیه‌ها و زاویه‌های ترکیه بسته شد؛ سماع پس از آن از راه مراسم یادبود و رویدادهای فرهنگی زنده نگه داشته شد. می‌دانیم که در مولوی‌خانهٔ گالاتا در روزهای معینی آیین سماع برگزار می‌شود؛ توصیه می‌کنیم برنامه و وضعیت بلیت را از منابع رسمی بررسی کنید. ترکیب این موزه با برج گالاتا و تونل در یک گشت آسان است؛ برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ منطقه راهنمای گالاتا و قره‌کوی را ببینید.

سماع نمایش نیست: آداب تماشا

در استانبول رویدادهای بسیاری را با عنوان «نمایش درویشان چرخان» می‌یابید. بخشی از آنها صورت کوتاه‌شده و سازگار با صحنهٔ آیین است. اگر می‌خواهید ژرفای معنوی سماع را حس کنید، سماعی را برگزینید که یک مولوی‌خانه یا نهاد فرهنگی برگزار می‌کند و همهٔ بخش‌های آیین را دربر دارد. در هر محیطی که باشید، رعایت این نکته‌ها احترام به سماع‌زنان و جماعت حاضر است:

• کف نزنید: سماع عبادت است؛ نه هنگام آیین و نه در پایان کف زده نمی‌شود. آیین با سکوت و دعا پایان می‌یابد.
• عکس و فیلم: معمولاً هنگام آیین مجاز نیست و فلاش به‌هیچ‌وجه مجاز نیست. از تذکر مسئولان پیروی کنید.
• سکوت: تلفن را خاموش کنید، صحبت نکنید و بکوشید پیش از پایان آیین بیرون نروید.
• کودکان: آیین حدود یک ساعت طول می‌کشد؛ برای کودکانی که می‌توانند مدت طولانی آرام بنشینند مناسب‌تر است.
• پوشش: قاعدهٔ ویژه‌ای نیست، اما لباس ساده و پوشیده با روح مکان سازگار است.

میراث یونسکو و پیام مولانا

آیین سماع مولوی در سال 2005 از سوی یونسکو «شاهکار میراث شفاهی و ناملموس بشریت» اعلام شد و در سال 2008 در فهرست نمایندهٔ میراث فرهنگی ناملموس ثبت شد. یونسکو سال 2007، هشتصدمین سال تولد مولانا، را نیز «سال مولانا» نامید.

اندیشهٔ مولانا که بر مدارا و عشق بنا شده است، امروز در سراسر جهان خوانده می‌شود. سخنان او و سماع، دری زیبا برای آشنایی مردمِ باورهای گوناگون با چهرهٔ عرفانی اسلام است. برای پرسش‌های بنیادین دربارهٔ اسلام، مقالهٔ پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ اسلام و برای ساعت‌های عصر پس از سماع، راهنمای شب‌های شبه‌جزیرهٔ تاریخی را ببینید. برای شناختن کلاه سکهٔ مولویان بر سنگ‌قبرها نیز مقالهٔ آداب بازدید از آرامگاه‌ها کمک می‌کند.